Yogesh Gogwekar's Blog

  Subject: Suman Kalyanpur: A Voice Remarkable for Its Purity and Exceptional Expressiveness Written by: Yogesh Gogwekar, Mahim, Mumbai Blog ID Very recently, I was listening to the duet song ‘Yeh Mausam Rangeen Sama’ from the film Modern Girl (1961), whose music was composed by Ravi and lyrics written by Gulshan Bawra. Even though this is a duet song, I felt that the female voice is highly impressive and confidently creates the mood of romantic sentiment. Similarly, the same confidence in the female voice can be heard in the playful song ‘Aaj Kal Tere Mere Pyar Ke Charche’ from the film Brahmachari (1968), composed by Shankar–Jaikishan with lyrics by Hasrat Jaipuri. I can quote one more example of the same female voice in the duet song ‘Na Na Karte Pyar’ from the film Jab Jab Phool Khile (1965), whose music was composed by Kalyanji–Anandi and lyrics penned by Anand Bakshi. In this song, the female voice beautifully expresses bright and innocent love with casual involve...

  शुभंकरोति साहित्य परिवार सप्ताह क्रमांक: २१६ विषय क्रमांक: ४ विषय: मला आवडलेले पुस्तक (लेख) शब्दांकन: योगेश गोगवेकर परीक्षक: मा. तनुकिर्तीताई देशपांडे संकेतस्थळ:  “पुस्तक” हे केवळ अक्षरांचे संकलन नसते; ते विचारांना दिशा देणारे माध्यम असते. काही पुस्तके माहिती देतात, काही मनोरंजन करतात, तर काही आपल्या जगाकडे पाहण्याच्या दृष्टीला नवा आकार देतात. माझ्यासाठी नरहर अंबादास कुरुंदकर लिखित जागर हे असेच पुस्तक आहे. इतिहास, समाज, धर्म, राजकारण आणि अर्थकारण यांकडे चिकित्सक नजरेने पाहण्याची दृष्टी या पुस्तकाने दिली. नरहर कुरुंदकर हे बहुआयामी, तर्कनिष्ठ आणि प्रगल्भ लेखक होते. इतिहास, साहित्य, धर्म, राजकारण, सौंदर्यशास्त्र, संगीत अशा विविध विषयांवर त्यांनी निर्भीडपणे लेखन केले. त्यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे कोणत्याही विचारसरणीचा अंध आग्रह न धरता प्रश्न विचारणे, तर्क मांडणे आणि वाचकाला स्वतः विचार करण्यास प्रवृत्त करणे. जागर हे त्यांच्या अशाच वैचारिक लेखनाचे प्रभावी उदाहरण आहे. जागर म्हणजे जागृतीची प्रक्रिया — विचारांना जागे करण्याचा प्रयत्न. हे पुस्तक प्रथम वाचले तेव्हाही...

 शुभंकरोति साहित्य परिवार मंगळवार उपक्रम विषय: आयुष्याला विरामचिन्ह नसते उपक्रमप्रमुख: मा. सौ. राधिकाताई भांडारकर शब्दांकन: योगेश गोगावेकर, माहीम, मुंबई लेखनामध्ये विरामचिन्हांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. पूर्णविराम, स्वल्पविराम, प्रश्नचिन्ह यांसारखी चिन्हे वाक्यांना अर्थ, स्पष्टता आणि रचना देतात. विरामचिन्हांशिवाय वाक्य गोंधळात टाकणारे आणि अनेकदा अर्थहीन ठरते. त्यामुळे लेखन अधिक सुव्यवस्थित, वाचनीय आणि परिणामकारक बनते. परंतु जीवन हे लेखनासारखे नसते. आयुष्याला कोणतेही विरामचिन्ह नसते. ते सतत पुढे वाहत राहते. कधी ते मंद गतीने सरकतं, तर कधी वेगाने धावते. कधी आनंदाच्या प्रकाशात न्हालेलं असतं, तर कधी दुःखाच्या सावलीत हरवलेलं असतं. तरीही त्याचा प्रवास कधीच थांबत नाही. मानवी जीवनात असे अनेक प्रसंग येतात, जेव्हा माणसाला वाटते की आता आपले आयुष्य इथेच थांबले आहे, जणू हा एक पूर्णविराम आहे. नोकरी जाणे, आर्थिक संकट, नात्यांचा तुटणारा धागा किंवा प्रिय व्यक्तीचा वियोग अशा प्रसंगांमध्ये मन खचून जाते. त्या क्षणी वाटते की पुढे काहीच शिल्लक नाही. परंतु काळ पुढे सरकतो आणि हळूहळू जाणवते की ...

 शुभंकरोति साहित्य परिवार सोमवार उपक्रम विषय: आपण वार्ताहर आहोत आणि वर्तमानपत्रासाठी बातमी द्यायची आहे उपक्रमकर्त्या: मा. सौ. राधाताई गर्दे शब्दांकन: योगेश गोगवेकर, माहीम, मुंबई संकेतस्थळ: शीर्षक: स्वर्गीय रसिकांची गिरगाव चौपाटीवर अचानक उपस्थिती! मुंबई, प्रतिनिधी — काल मध्यरात्री मुंबईतील गिरगाव चौपाटीवर घडलेल्या एका अविश्वसनीय घटनेने नागरिकांमध्ये मोठी खळबळ उडाली आहे. रात्री साधारण बारा वाजून पंधरा मिनिटांच्या सुमारास समुद्रकिनाऱ्यावर सुरू असलेल्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताच्या मैफिलीत अचानक काही “विशेष” पाहुणे उपस्थित झाल्याचे अनेक प्रत्यक्षदर्शींनी सांगितले. मिळालेल्या माहितीनुसार, गायक शंतनू परांजपे यांनी रात्रीच्या दुसऱ्या प्रहरात राग काफी, त्यानंतर बागेश्री आणि पुढे मालकौंस यांचे सादरीकरण सुरू केले होते. मैफिल रंगात आली असतानाच प्रेक्षकांमध्ये अचानक कुजबुज सुरू झाली. कारण, पुढच्या रांगेत दोन परिचित चेहरे अत्यंत तन्मयतेने संगीताचा आस्वाद घेताना दिसले—एक होते शास्त्रीय संगीताचे अभ्यासक आणि महान गायक पंडित कुमार गंधर्व आणि दुसरे विनोद, साहित्य व संगीताचे जाणकार पु....

विषय: प्रिय आत्या तुझ्या नव्वदाव्या वाढदिवसानिमित्त, दिनांक: २०/०५/२०२६ शब्दांकन: योगेश गोगवेकर  आज २० मे. तुझा वाढदिवस. तुझ्या सर्व भावांडांत तूच फक्त आम्हाला आशीर्वाद देण्यासाठी उभी आहे. आत्या, घरात काही व्यक्ती या केवळ नात्याने मोठ्या नसतात; त्या घराचा श्वास असतात, आठवणींचा गंध असतात आणि पिढ्यांना जोडणारा प्रेमाचा धागा असतात. आत्या, तुझे व्यक्तिमत्त्व असेच आहे जे मायेने भरलेले, अनुभवाने समृद्ध झालेले आणि शांत तेजाने उजळलेले. आज तू नव्वद वर्षे पूर्ण केली आहे. नव्वद वर्षे, म्हणजे काळाच्या अनेक वळणांवरून चालत आलेली एक सुंदर वाटचाल. सुख-दुःख, बदलते काळ, बदलती माणसे, बदलणारे जग; पण नात्यांमधील ऊब कायम ठेवणारे तुझे हृदय आजही तितकेच प्रेमळ आहे. सुप्रसिद्ध मराठी लेखक पु. ल. देशपांडे यांनी त्यांच्या एका लेखात माणुसकीतील साधेपणाचे मोठेपण अधोरेखित केले होते. त्यांच्या लेखनातून जाणवते की, जीवनाची खरी श्रीमंती संपत्तीत नसून माणसं जपण्यात असते. आत्या, तूझ्याकडे पाहताना कळते की हे तत्त्व तू नकळत जगली आणि नाती जोडत, माणसांना जवळ घेत, घराला आपुलकीची ऊब देत, तू 90 व्या वर्षी या वसंताचा प्रवास केल...

  शुभंकरोति साहित्य परिवार सप्ताह क्रमांक: २१५ विषय क्रमांक: २ परीक्षक:मा.प्रा. सुमतीताई पवार विषय: धोंडा म्हणजे अधिक महिना (शास्रीय दृष्टिकोन व जुन्या परंपरा कितपत चालवायच्या) शब्दांकन: योगेश गोगवेरकर, माहीम, मुंबई ग्रामीण महाराष्ट्रात ‘अधिक महिना’ हा केवळ पंचांगातील एक अतिरिक्त महिना नसून ‘धोंड्याचा महिना’ म्हणूनही ओळखला जातो. ‘धोंडा’ या शब्दामागे लोकजीवन, श्रद्धा आणि सामाजिक प्रतीकात्मकतेचे अनेक स्तर दडलेले आहेत. मात्र या संकल्पनेचा वैज्ञानिक अर्थ काय आणि आजच्या काळात ती परंपरा कितपत जपावी, हा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा ठरतो. पृथ्वीभोवती चंद्राची एक प्रदक्षिणा पूर्ण होण्यास लागणारा कालावधी म्हणजे चांद्रमास. अशा बारा प्रदक्षिणा पूर्ण होण्यास साधारण ३५४ दिवस लागतात. तर सूर्याभोवती पृथ्वीची एक प्रदक्षिणा पूर्ण होण्यास ३६५ दिवस लागतात. त्यामुळे चांद्रमान आणि सौरमान यांच्यात दरवर्षी सुमारे ११ दिवसांचा फरक निर्माण होतो. हा फरक साचत गेल्यास ऋतूचक्राशी विसंगती निर्माण होऊ नये म्हणून दर काही वर्षांनी एक अतिरिक्त महिना समाविष्ट केला जातो. हाच ‘अधिकमास’ किंवा ‘अधिक महिना’ होय. अ...

  शुभंकरोति साहित्य परिवार सोमवारचा विषय  दिनांक; १८ मे २०२६ शब्दांकन: योगेश गोगवेकर संकेतस्थळ: नेणिवेचा डोह मानवी मन हे एक गूढ विश्व आहे. त्याच्या पृष्ठभागावर विचार, भावना आणि अनुभव दिसतात; पण तळाशी अनेक न बोललेले अनुभव, दडवलेल्या भावना आणि स्मृतींचे शांत तरंग दडलेले असतात. त्या गूढ तळालाच आपण नेणिवेचा डोह म्हणू शकतो. नेणिवेचा डोह” ही मानसशास्त्र आणि आध्यात्मिक साहित्यात वापरली जाणारी संकल्पना आहे. नेणिव म्हणजे असा सुप्त भाग जो कुठेतरी अंधारात दडपलेला असतो आणि त्या भागाची आपल्याला बहुतेकदा जाणीव होत नसते. मानसशास्त्रात त्याला अचेतन मन म्हटले जाते तर आध्यात्मिक किंवा संत साहित्यात जाणीवेचा अभाव म्हटले जाते. मराठी साहित्यात नेणिवेचा डोह ही एक चांगली आणि सर्जनशील कल्पनाशक्ती मानली जाते. ही संकल्पना विशेषतः कलाकार, कवी, लेखक किंवा चित्रकार यांच्या सर्जनशील प्रक्रियेशी जोडली जाते. याचे कारण असे की, कलाकारांच्या अनेक कलाकृती जाणीवपूर्वक नव्हे, तर नेणिवेच्या तळाशी साठलेल्या अनुभव, भावना आणि संवेदनांमधून साकार झालेल्या असतात. जेव्हा माणूस स्वतःला जसा समजतो, तसा तो खरोखरच...

  शुभंकरोति साहित्य परिवार सप्ताह क्रमांक: २१४ विषय क्रमांक: ४ विषय: जगी सर्व सुखी असा कोण आहे? (वैचारी लेख) शब्दांकन: योगेश गोगवेकर परीक्षक- मा. राधाताई गर्दे, कोल्हापूर लहानपणापासून ग.दि. माडगूळकर यांनी लिहिलेले, ‘एक धागा सुखाचा, शंभर धागे दुःखाचे, जरतारी हे वस्त्र माणसा तुझिया आयुष्याचे’ हे जगाच्या पाठीवर या चित्रपटातील गाणे आजपर्यंत ऐकत आलो आहे. या गाण्यात जीवनाचे मर्म सांगितले आहे. ते सांगताना कवी मानवी आयुष्याची तुलना एका वस्त्राशी करतो, जे सुखाच्या एका धाग्यावर आणि दुःखाच्या १०० धाग्यांनी विणले गेले आहे. वरील गाण्यात कवी म्हणतो की आयुष्यात दुःखाचे प्रमाण सुखापेक्षा जास्त असते, पण तो एक सुखाचा धागा संपूर्ण आयुष्याला अर्थपूर्ण किंवा जरतारी बनवतो. याचाच अर्थ असा की सुखाची नेमकी व्याख्या करणे कठीण आहे, कारण ती व्यक्तीसापेक्ष असते. म्हणजेच प्रत्येकासाठी तिचे स्वरूप वेगळे असू शकते. “जगी सर्व सुखी असा कोण आहे, विचारी मना तूचि शोधूनि पाहे...” हा प्रश्न समर्थ रामदासांनी विचारला आणि शतकानुशतके माणूस त्याचे उत्तर शोधत राहिला. प्रत्येकाच्या आयुष्यात काही ना काही उणेपणा असतोच...

  विषय : पुस्तक विश्लेषण पुस्तकाचे नाव : A New Structural Transformation of the Public Sphere and Deliberative Politics लेखक : Jürgen Habermas पृष्ठे : १०२ प्रकाशक : Polity Press शब्दांकन : योगेश गोगवेकर, माहीम, मुंबई संकेतस्थळ : आजच्या डिजिटल युगात माणूस पूर्वीपेक्षा अधिक जोडला गेला आहे, पण तो तितकाच तुटलाही आहे. संवादाची साधने वाढली, माहितीचा महास्फोट झाला, प्रत्येकाच्या हातात मोबाईल आला; परंतु तरीही समाजात परस्परविश्वास कमी होताना दिसतो. मतभेद संवादातून मिटण्याऐवजी संघर्षात रूपांतरित होत आहेत. अशा काळात Jürgen Habermas यांचे A New Structural Transformation of the Public Sphere and Deliberative Politics हे पुस्तक केवळ राजकीय किंवा सामाजिक विश्लेषण म्हणून समोर येत नाही, तर ते आधुनिक लोकशाहीच्या आत्मपरीक्षणाचा एक गंभीर दस्तऐवज बनते. जर्मन भाषेत लिहिले गेलेले हे पुस्तक इंग्रजीमध्ये Ciaran Cronin यांनी भाषांतरित केले आहे. अवघ्या शंभर पानांच्या आसपास असलेले हे पुस्तक आकाराने छोटे असले, तरी त्यातील विचारांचे विश्व अत्यंत व्यापक आहे. हे पुस्तक वाचताना जाणवते की हाबरमास केवळ ...

  शुभंकरोति साहित्य परिवार विषय क्रमांक: ४ विषय: प्रतिक्रिया देताना कमीत-कमी दोन वेळा विचार व्हावा (वैचारिक लेख) परीक्षक: मा. राधिकाताई भांडारकर, पुणे शब्दांकन: योगेश गोगवेकर, माहीम, मुंबई संकेतस्थळ: आजच्या वेगवान जगात प्रतिक्रिया देणं अत्यंत सोपं झालं आहे; पण योग्य प्रतिक्रिया देणं मात्र तितकंच कठीण झालं आहे. एखादी घटना घडते, एखादा संदेश आपल्या मोबाईलवर येतो, आणि आपण क्षणाचाही विलंब न करता त्यावर मत व्यक्त करतो. पण त्या प्रतिक्रियेमागे विचार किती असतो? आपण जे बोलतो आहोत, ते खरंच योग्य आहे का, याचा आपण स्वतःला प्रश्न विचारतो का? म्हणूनच आजच्या काळात प्रतिक्रिया देण्यापूर्वी किमान दोनदा विचार करणे ही केवळ गरज नसून जबाबदारी आहे. आपण सध्या सत्योत्तरी (Post-Truth) युगात जगत आहोत. या युगात सत्य आणि असत्य यांच्यामधली रेषा अधिकाधिक धूसर होत चालली आहे. माहितीचा प्रचंड ओघ आपल्या समोर येतो; परंतु त्या माहितीमागचं सत्य शोधण्याची सवय मात्र कमी होताना दिसते. अशा परिस्थितीत घाईघाईत दिलेली प्रतिक्रिया अनेकदा चुकीची ठरते आणि तिचे दुष्परिणामही मोठे असतात. आज समाजमाध्यमांनी संवादाच्या सी...