धोंडा म्हणजे अधिक महिना (शास्रीय दृष्टिकोन व जुन्या परंपरा कितपत चालवायच्या)

 

शुभंकरोति साहित्य परिवार
सप्ताह क्रमांक: २१५
विषय क्रमांक: २
परीक्षक:मा.प्रा. सुमतीताई पवार
विषय: धोंडा म्हणजे अधिक महिना (शास्रीय दृष्टिकोन व जुन्या परंपरा कितपत चालवायच्या)
शब्दांकन: योगेश गोगवेरकर, माहीम, मुंबई

ग्रामीण महाराष्ट्रात ‘अधिक महिना’ हा केवळ पंचांगातील एक अतिरिक्त महिना नसून ‘धोंड्याचा महिना’ म्हणूनही ओळखला जातो. ‘धोंडा’ या शब्दामागे लोकजीवन, श्रद्धा आणि सामाजिक प्रतीकात्मकतेचे अनेक स्तर दडलेले आहेत. मात्र या संकल्पनेचा वैज्ञानिक अर्थ काय आणि आजच्या काळात ती परंपरा कितपत जपावी, हा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा ठरतो.

पृथ्वीभोवती चंद्राची एक प्रदक्षिणा पूर्ण होण्यास लागणारा कालावधी म्हणजे चांद्रमास. अशा बारा प्रदक्षिणा पूर्ण होण्यास साधारण ३५४ दिवस लागतात. तर सूर्याभोवती पृथ्वीची एक प्रदक्षिणा पूर्ण होण्यास ३६५ दिवस लागतात. त्यामुळे चांद्रमान आणि सौरमान यांच्यात दरवर्षी सुमारे ११ दिवसांचा फरक निर्माण होतो. हा फरक साचत गेल्यास ऋतूचक्राशी विसंगती निर्माण होऊ नये म्हणून दर काही वर्षांनी एक अतिरिक्त महिना समाविष्ट केला जातो. हाच ‘अधिकमास’ किंवा ‘अधिक महिना’ होय.

अधिक व्यापक अर्थाने पाहिले असता, प्रत्येक महिन्यात सूर्य एका राशीतून दुसऱ्या राशीत प्रवेश करतो, या प्रक्रियेला ‘संक्रमण’ म्हणतात. अशा बारा संक्रमणांमधून वर्षाची रचना होते. मात्र काही वेळा चांद्रमासाच्या गणनेमुळे एखाद्या महिन्यात सूर्याचे संक्रमण घडत नाही; अशा वेळी दोन अमावास्यांदरम्यान अतिरिक्त महिना येतो, त्याला अधिकमास असे म्हणतात.

सामान्यतः अधिकमास चैत्र ते आश्विन या कालावधीत येतो. कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष, माघ या महिन्यांत तो येत नाही, तर फाल्गुन महिन्यात तो फार क्वचित येतो असे मानले जाते. एकूणच सूर्यसंक्रांती आणि चांद्रमान यांचा समतोल राखण्यासाठी ही खगोलशास्त्रीय रचना अस्तित्वात आहे.

महाराष्ट्रातील काही ग्रामीण भागात अधिकमासाला ‘धोंड्याचा महिना’ असेही म्हटले जाते. ‘धोंडा’ म्हणजे दगड किंवा प्रतीकात्मक वस्तू. या मागे लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि प्रतीकात्मक अर्थ दडलेला आहे. काही ठिकाणी या महिन्यात प्रतीकात्मक धोंडा दिला जातो. त्यामागील भावना अशी की आयुष्यातील अडथळे, संकटे धोंड्यासारखी दूर व्हावीत.

या संदर्भात एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित होतो—परंपरा कितपत जपाव्या आणि त्यांना नव्या अर्थाने कसे समजून घ्यावे? आजच्या विज्ञाननिष्ठ आणि वेगवान जीवनशैलीत जुन्या रूढींचा पुनर्विचार करताना त्यातील सार्थक मूल्ये टिकवून ठेवत त्यांना आधुनिक संदर्भ देणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे हा विषय केवळ “धोंडा म्हणजे अधिक महिना” एवढ्यापुरता मर्यादित न राहता, परंपरा, विज्ञान आणि नव्या जीवनमूल्यांचा संगम शोधणारा ठरतो.

भारतीय परंपरेत अधिक महिन्याला विशेष आध्यात्मिक महत्त्व आहे. याला ‘पुरुषोत्तम मास’ असेही म्हटले जाते. पुराणकथेनुसार या महिन्याला स्वतंत्र देवत्व नव्हते, म्हणून भगवान विष्णूंनी त्याला आपले नाव देऊन तो पवित्र मानला. या काळात व्रत, उपवास, दानधर्म, तीर्थयात्रा, जप-जाप्य आणि साधना यांना विशेष महत्त्व दिले जाते. अनेक कुटुंबांमध्ये कथा-कीर्तन, धार्मिक विधी आणि दानकार्य मोठ्या प्रमाणात केले जाते. अधिक महिना हा आत्मशुद्धी, संयम आणि आध्यात्मिक पुनरुज्जीवनाचा काळ मानला जातो.

महाराष्ट्रात अधिकमासात जावयाला वाण देण्याची जुनी परंपरा आहे. मुलगी आणि जावई यांना सन्मानपूर्वक घरी बोलावून त्यांचे औक्षण केले जाते. विशेषतः पहिला अधिकमास असेल तर हा सोहळा अधिक उत्साहात साजरा होतो. जावयाला अनारसे, तसेच ‘धोंडे’ म्हणजे पुरण भरून कणकेचे उकडलेले किंवा तळलेले गोड पदार्थ वाण म्हणून दिले जातात. या परंपरेमुळेही या महिन्याला ‘धोंड्याचा महिना’ असे नाव रूढ झाले असावे.

वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिले असता, हा पूर्णतः खगोलशास्त्रीय समायोजनाचा भाग आहे. निसर्गचक्राशी मानवी कालगणना सुसंगत ठेवण्यासाठी ही गणिती व्यवस्था निर्माण झाली आहे. त्यामुळे अधिक महिना हा कोणताही गूढ किंवा अलौकिक कालखंड नसून, तो खगोलशास्त्रीय गणनेतून निर्माण झालेली एक नैसर्गिक गरज आहे.

परंपरेचा विचार करताना हे लक्षात घ्यावे लागते की तिच्यामागे केवळ धार्मिक भावना नसून सामाजिक शिस्त, मानसिक शांती आणि जीवनशैलीचे नियमनही असते. अधिक महिन्यात उपवास, साधना आणि संयमामुळे जीवनशैलीत साधेपणा येतो, खर्चावर नियंत्रण राहते आणि दानधर्मातून सामाजिक बांधिलकी वृद्धिंगत होते.

आजच्या विज्ञाननिष्ठ काळात प्रत्येक परंपरेला प्रश्न विचारणे स्वाभाविक आहे. उपवास, साधना किंवा दान हे कोणत्याही विशिष्ट महिन्याशी बांधलेले असण्याची गरज नाही. मानसिक शांतता, आरोग्य आणि शिस्त वर्षभरही साधता येते. त्यामुळे काही रूढी परंपरेच्या नावाखाली अंधश्रद्धेत रूपांतरित होऊ नयेत, यासाठी त्यांचा पुनर्विचार आवश्यक आहे.

परंपरा म्हणजे भूतकाळाचा अनुभव असतो. तो अनुभव काळानुसार बदलणे आवश्यक असते. ज्या परंपरा सामाजिक, नैतिक आणि सांस्कृतिक बांधिलकी दृढ करतात त्या टिकवाव्यात; मात्र ज्या अडथळा ठरतात त्या सोडून द्याव्यात. दानधर्म, संयम, साधेपणा आणि कौटुंबिक एकोप्याच्या परंपरा आजही तितक्याच उपयुक्त आहेत.

आजच्या धावपळीच्या जीवनात अधिक महिना हा आत्मपरीक्षणाचा काळ ठरू शकतो. वाचन, लेखन, ध्यान, झाडे लावणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, निसर्गाशी नाते जोडणे, डिजिटल व्यसन कमी करून कुटुंबासोबत वेळ घालवणे, तसेच गरजूंसाठी सेवा आणि दानकार्य करणे—यातून या महिन्याला ‘जीवन सुधारण्याचा महिना’ म्हणून नवा अर्थ देता येतो.

परंपरा आणि विज्ञान हे परस्परविरोधी नसून परस्परपूरक आहेत. विज्ञान कारण स्पष्ट करते, तर परंपरा जीवनाला दिशा देते. समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा परंपरेला प्रश्न विचारण्यास बंदी घातली जाते किंवा विज्ञान पूर्णतः नाकारले जाते. त्यामुळे अधिक महिन्याच्या संदर्भात समतोल दृष्टिकोन आवश्यक आहे.

काळ बदलतो, विचार बदलतात आणि समाज विकसित होतो. त्यामुळे जुन्या परंपरा जपताना त्यांचा अर्थ नव्याने समजून घेणे आवश्यक ठरते. ज्या परंपरा जीवन समृद्ध करतात त्या टिकाव्यात आणि ज्या अडथळा ठरतात त्या टाळाव्यात. या अर्थाने धोंडा किंवा अधिक महिना हा केवळ पंचांगातील अतिरिक्त कालखंड नसून भारतीय संस्कृतीतील एक विचारशील संकल्पना आहे—जिच्यामागे खगोलशास्त्रीय अचूकता, धार्मिक भावनेची उंची आणि सामाजिक शिस्त यांचा सुंदर संगम आहे.

यासाठीच अधिक महिना हा आत्मचिंतन, संयम, सेवा आणि सकारात्मक बदलांचा काळ म्हणून स्वीकारणे गरजेचे आहे.

धन्यवाद
योगेश गोगवेकर