सत्यमेव जयते (दीर्घ लेख)

 

शुभंकरोति साहित्य परिवार
सप्ताह क्रमांक: २१७
विषय क्रमांक: ४
विषय: सत्यमेव जयते (दीर्घ लेख)
परीक्षक: मा. सौ. माधुरीताई वानखडे
शब्दांकन: योगेश गोगवेकर, माहीम, मुंबई
संकेतस्थळ:

सत्यमेव जयते हे भारतीय राष्ट्राचे ब्रीद वाक्य आहे, असे आपण बऱ्याच वेळा ऐकत आलो आहे. वास्तविक बघायला गेले तर हे संस्कृत भाषेतील वाक्य असून केवळ सत्याचाच विजय होतो असा त्याचा अर्थ आहे. या वाक्याचे मूळ मुंडकोपनिषदातील ३.१.६ या श्लोकामध्ये आहे. संस्कृत भाषेमध्ये लिहिलेला हा श्लोक असा आहे, “सत्यमेव जयते नानृतं, सत्येन पन्था विततो देवयानः। येनाक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा, यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम् ||”. याचा मराठीत अर्थ आहे, “केवळ सत्याचाच विजय होतो; असत्याचा नाही. सत्याच्या माध्यमातूनच तो दिव्य मार्ग विस्तारलेला आहे, ज्याद्वारे ज्या ऋषीमुनींच्या इच्छा पूर्णपणे तृप्त झाल्या आहेत, ते सत्याच्या त्या सर्वोच्च खजिन्यापर्यंत पोहोचतात.” म्हणजे थोडक्यात सांगायचे तर सत्य जिंकते, पण असत्य नाही.

जेव्हा आपण सत्यमेव जयते हे वाक्य आपल्या शालेय पुस्तकांपासून सरकारी कागदपत्रांपर्यंत, न्यायालयांच्या शिक्क्यांपासून चलनी नोटांपर्यंत पाहत असतो, तेव्हा त्याचा अर्थ नीट समजून न घेता केवळ सत्य अजेय आहे एवढेच समजतो. पण या ब्रीदवाक्यामागचे तत्त्वज्ञान नीट समजून घेतले तर आपल्याला जाणवते की जेव्हा असत्याचा प्रचार होतो, एखादी गोष्ट अर्धसत्यावर आधारित असते किंवा माहितीच्या कोलाहलात चुकीची माहिती पसरवली जाते, तेव्हा हे ब्रीदवाक्य आपल्याला सत्य शोधण्याची प्रेरणा देते.

सत्यमेव जयते या मंत्राचा सार्वजनिक आणि राष्ट्रीय संदर्भात उल्लेख स्वातंत्र्यपूर्व काळात अधिक ठळकपणे दिसू लागला. १९१८ मध्ये पंडित मदन मोहन मालवीय यांनी भारतीय राष्ट्रीय विचारविश्वात या मंत्राचा उल्लेख अधोरेखित केल्याचे संदर्भ आढळतात. पुढे स्वातंत्र्योत्तर भारताने सारनाथ येथील अशोकस्तंभाच्या प्रतिमेवर आधारित राष्ट्रचिन्ह स्वीकारले आणि २६ जानेवारी १९५० रोजी ‘सत्यमेव जयते’ हे त्याखाली अधिकृतरीत्या अंकित झाले. अशा प्रकारे सत्य, नैतिकता आणि शासनव्यवस्था यांना जोडणारे हे ब्रीदवाक्य भारतीय राष्ट्रजीवनाचा भाग बनले.

भारताचे राष्ट्रचिन्ह मौर्य काळापासून अस्तित्वात आहे. मौर्य वंशातील पराक्रमी सम्राट अशोकाने शिल्पकला आणि शिलालेखांच्या माध्यमातून विविध निर्मिती केली. त्यापैकी एक म्हणजे सारनाथ येथील अशोकाचा सिंहस्तंभ. १९०५ मध्ये पुरातत्त्वीय संशोधनादरम्यान त्याचा शोध पुन्हा लागला. सिंहाचे शिल्प असलेला वरचा भाग आज सारनाथ संग्रहालयात जतन केलेला आहे. आधुनिक भारताने याच सिंहस्तंभावर आधारित प्रतिमा राष्ट्रचिन्ह म्हणून स्वीकारली.

या राष्ट्रप्रतीकाचा अर्थ केवळ शिल्पकलेपुरता मर्यादित नाही; त्यामध्ये भारतीय विचारविश्वाचा गाभा दडलेला आहे. राष्ट्रप्रतीकातील चार सिंह हे केवळ सामर्थ्याचे प्रतीक नाहीत; ते सत्ता, धैर्य, आत्मविश्वास, जागरूकता आणि न्यायाची जबाबदारी यांचे प्रतिनिधित्व करतात. चार दिशांना तोंड करून उभे असलेले सिंह राष्ट्राने सर्व दिशांनी सजग राहण्याचा संदेश देतात. त्याखालील धर्मचक्र हे न्याय, नैतिकता, सतत प्रगती आणि गतिमान जीवन यांचे प्रतीक आहे. राष्ट्र थांबून राहू शकत नाही; ते सतत पुढे जात राहिले पाहिजे, हा संदेश त्यात दडलेला आहे.

राष्ट्रप्रतीकात दिसणारा घोडा ऊर्जा, गती आणि प्रगतीचे प्रतीक मानला जातो, तर बैल श्रम, स्थैर्य, कृषिसंस्कृती आणि संयम यांचे प्रतिनिधित्व करतो. या प्रतीकांचा अर्थ केवळ सजावटीपुरता नाही; तर समाजव्यवस्था समतोल, नैतिक आणि परिश्रमप्रधान असावी याची आठवण ते करून देतात. काही अभ्यासक प्रतीकात्मक स्तरावर या आधाररचनेत भारतीय सांस्कृतिक मूल्यांचा अर्थ पाहतात—चिखलात उमलूनही निर्मळ राहणाऱ्या कमळाप्रमाणे प्रतिकूल परिस्थितीतही मूल्यनिष्ठ राहण्याची आठवण यात दडलेली आहे. या सर्व प्रतीकांचा अंतिम नैतिक आधार ‘सत्यमेव जयते’मध्ये दडलेला दिसतो. सामर्थ्य, गती किंवा सत्ता यांना अर्थ तेव्हाच प्राप्त होतो, जेव्हा त्यामागे सत्य आणि न्यायाची भूमिका असते.

जेव्हा आपण म्हणतो की भारताने सत्यमेव जयते हा मंत्र राष्ट्रीय प्रतीकाचा भाग म्हणून स्वीकारला, तेव्हा त्यामागे केवळ सौंदर्यदृष्टी नव्हती; तर एक वैचारिक अधिष्ठान होते. अशोकाने कलिंगयुद्धानंतर हिंसेऐवजी नैतिकतेचा मार्ग स्वीकारला. म्हणूनच त्याचा सिंहस्तंभ आधुनिक भारतासाठी योग्य वाटला. याचाच अर्थ असा होतो की स्वातंत्र्यानंतर भारताला केवळ राजकीय स्वातंत्र्य नको होते; तर नैतिक लोकशाहीचे अधिष्ठान पूर्ण करण्यासाठी सामाजिक आणि आर्थिक स्वातंत्र्यसुद्धा हवे होते.

राष्ट्रप्रतीक केवळ भावनिक वा सांस्कृतिक चिन्ह म्हणून न राहता त्याचा सन्मान अबाधित राहावा यासाठी भारतात त्याच्या वापरासंदर्भात कायदेशीर नियमही करण्यात आले आहेत. याचा वापर राष्ट्रपती, केंद्र आणि राज्य सरकारे, भारतीय चलन आणि पारपत्र, तसेच भारतीय पोलीस सेवेतील अधिकारी आणि संसद सदस्यांकडून केला जातो. या चिन्हाचा गैरवापर करणाऱ्या व्यक्तीस दोन वर्षांपर्यंत तुरुंगवास, दंड किंवा दोन्ही शिक्षा होऊ शकतात.

स्वातंत्र्यपूर्व संक्रमणकाळात अशोकस्तंभावर आधारित राष्ट्रचिन्ह स्वीकारण्याच्या विचाराला पंडित जवाहरलाल नेहरूंसह राष्ट्रीय नेतृत्वाचा पाठिंबा होता. याच संदर्भात त्यांचे विचार महत्त्वाचे वाटतात. त्यांच्या भारताचा शोध (The Discovery of India) या ग्रंथात भारताला त्यांनी अनेक परंपरांचा, श्रद्धांचा आणि तत्त्वज्ञानांचा संगम म्हटले आहे. नेहरूंना भारताची ओळख केवळ भूभाग म्हणून नव्हती; ती एक नैतिक आणि सांस्कृतिक कल्पना होती. त्यांच्यासाठी राष्ट्र हे सत्यशोधी, वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेले आणि विवेकाधिष्ठित समाज असावे. “सत्यमेव जयते” हा मंत्र म्हणूनच नेहरूंच्या आधुनिक भारताच्या कल्पनेशी सुसंगत वाटतो, कारण लोकशाहीचे प्राणतत्त्व सत्यावरच टिकते. असत्यावर उभी राहिलेली राष्ट्रे काही काळ तेजस्वी दिसली तरी टिकाऊ ठरत नाहीत.

इतिहासकार रामचंद्र गुहा यांच्या लिखाणातही भारतीय लोकशाहीचे यश हे विविधतेचा आदर, सार्वजनिक विवेक आणि संस्थांवरील विश्वास यावर उभे असल्याचे दिसते. त्यांच्या भारतावरील चिंतनात सत्याचा अर्थ केवळ वैयक्तिक प्रामाणिकपणा नसून सार्वजनिक उत्तरदायित्व असा आहे. सरकार, माध्यमे, नागरिक, न्यायव्यवस्था या सर्वांनी सत्याशी निष्ठावान राहिले तरच लोकशाही अर्थपूर्ण ठरते. अन्यथा राष्ट्रप्रतीक भिंतीवर राहते आणि मूल्ये कागदावर राहतात. यासाठीच सत्यमेव जयते या मंत्राचा वापर सर्व क्षेत्रात नीटपणे व्हायला पाहिजे.

सुनील खिलनानी यांनी त्यांच्या भारताची संकल्पना (The Idea of India) या पुस्तकात भारताला एका सतत घडत राहणाऱ्या कल्पनेप्रमाणे पाहिले आहे. त्यांच्या मते भारताचा आत्मा एका धर्मात, जातीमध्ये किंवा भाषेत नाही; तर विविधतेतील संवादात आहे. अशा राष्ट्राला सत्याची गरज अधिक असते, कारण भिन्नतेत सहजीवन शक्य व्हायचे असेल तर विश्वास हवा; आणि विश्वासाचा पाया सत्यच असतो. खोट्या प्रचारावर, भीतीवर किंवा अफवांवर समाज उभा राहू शकत नाही. म्हणून सत्यमेव जयते हे बोधचिन्ह फार महत्त्वाचे वाटते.

मग एक प्रश्न उभा राहतो की आजच्या काळाशी हे प्रतीक किती सुसंगत आहे? सोशल मीडियाच्या युगात असत्य कधी कधी सत्यापेक्षा जलद पसरते. राजकीय प्रचार, अर्धवट माहिती, बनावट बातम्या, ट्रोल संस्कृती या सर्वांनी “सत्य” अधिक गुंतागुंतीचे केले आहे. अशा वेळी “सत्यमेव जयते” हा मंत्र काहीसा विडंबनात्मक वाटू शकतो. मग आपल्याला प्रश्न पडतो की खरोखरच सत्याचा विजय होतो का? तेव्हा या ब्रीदवाक्याची खरी ताकद समजते. हे वर्तमानाचे वर्णन नसून समाजाने कोणत्या दिशेने चालावे याचा आदर्श दाखवणारा दीपस्तंभ आहे. सत्य त्वरित जिंकतेच असे नाही; पण समाजाने कोणत्या दिशेने चालले पाहिजे याचे मार्गदर्शन ते करते. न्यायालये, पत्रकारिता, संशोधन, शिक्षण या सर्व क्षेत्रांचा अंतिम हेतू सत्याचा शोध हाच असतो.

इथे लेखिका दुर्गा भागवत यांचे चिंतन आठवते. त्यांनी स्वतंत्र विचार, विवेक आणि नैतिक धैर्य यांना महत्त्व दिले. समूहमानसाच्या दबावात न वाहता स्वतःच्या अंतरात्म्याशी प्रामाणिक राहण्याचा त्यांचा आग्रह होता. “सत्य” हे त्यांनी बाह्य घोषणेत नव्हे, तर अंतःकरणातील प्रामाणिकपणात पाहिले. अशा दृष्टिकोनातून “सत्यमेव जयते” हे केवळ राष्ट्राचे ब्रीद नसून नागरिकाच्या नैतिकतेचेही तत्त्व ठरते.

एका तरुण मुलाने मला विचारले की अशा राष्ट्रीय प्रतीकांपेक्षा कृती महत्त्वाची ठरत नाही का? मी त्यास सांगितले की कृती महत्त्वाची असतेच; पण प्रतीकेसुद्धा फार महत्त्वाची असतात. जर प्रतीके नसती तर समाजाला आपली सामूहिक स्मृती जपता आली नसती. राष्ट्रध्वज, संविधान, राष्ट्रगीत, राष्ट्रप्रतीके ही केवळ औपचारिक चिन्हे नाहीत; ती आपल्याला सतत स्मरण करून देतात की आपण कोणत्या मूल्यांसाठी उभे आहोत. मानवाच्या प्रवासात ही प्रतीके दिशा दाखवणारे फलक असतात.

आज जर “सत्यमेव जयते” आपल्याला विसंगत वाटत असेल, तर दोष मंत्राचा नाही; तर आपल्या आचरणातील अंतराचा आहे. कुठल्याही राष्ट्रप्रतीकाने आपल्याकडे खोटे बोललेले नाही. आपण त्याला समजून घेण्यात कमी पडलो आहोत.

शेवटी असे वाटते की “सत्यमेव जयते” हा भारताच्या आत्म्याचा एक नाजूक पण अढळ स्वर आहे. तो केवळ शासकीय शिक्का नाही, तर लोकशाहीच्या आरशात दिसणारा नैतिक प्रश्न आहे ज्यात आपण खरोखर सत्याशी किती प्रामाणिक आहोत याचे प्रतिबिंब पाहू शकतो.

राष्ट्रप्रतीकातील सिंह धैर्य, आत्मविश्वास आणि जागरूकतेची आठवण करून देतात; धर्मचक्र सतत प्रगतीची; घोडा गतिमानतेची; बैल श्रम आणि स्थैर्याची; तर त्याखालील “सत्यमेव जयते” हे शब्द आपल्याला शांतपणे सांगतात की सत्यच शेवटी टिकून राहते.

माझ्या मते, ‘सत्यमेव जयते’ हे केवळ राष्ट्राचे घोषवाक्य नसून प्रत्येक नागरिकाच्या विवेक, प्रामाणिकपणा आणि चारित्र्याची शांतपणे परीक्षा घेणारे आणि राष्ट्र म्हणून आपली खरी कसोटी ‘सत्यमेव जयते’ उच्चारण्यात नाही, तर ते जगण्यात आहे..

धन्यवाद
योगेश गोगवेकर