पुस्तक परिचय : India After 1947: Reflections and Recollections by Rajmohan Gandhi

 

विषय : पुस्तक परिचय
पुस्तकाचे नाव : India After 1947: Reflections and Recollections
लेखक : राजमोहन गांधी
प्रकाशक : रूपा पब्लिकेशन इंडिया
पृष्ठे : ११८
शब्दांकन : योगेश गोगवेकर
पत्ता : माहीम, मुंबई

काही जणांचा असा समज असतो की भारताला १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वातंत्र्य मिळाले आणि तिथेच भारताचा इतिहास जणू संपतो. स्वातंत्र्यानंतरच्या भारताच्या समकालीन इतिहासाबद्दल त्यांना फारशी माहिती नसते. परंतु असा इतिहास सांगणारी काही महत्त्वाची पुस्तके नव्वदच्या दशकानंतर लिहिली गेली आणि भारताने विविध क्षेत्रांत केलेल्या प्रगतीची नोंद त्यात आढळते. सुनील खिल्लानी यांचे The Idea of India, रामचंद्र गुहा यांची Makers of Modern India आणि India After Gandhi अशी काही पुस्तके समकालीन इतिहास अत्यंत प्रभावीपणे मांडतात. ही पुस्तके केवळ माहिती देत नाहीत; ती आपल्याला इतिहासाचे आकलन करून त्याचा अर्थ समजून घेण्यास मदत करतात.

असेच एक इंग्रजी पुस्तक दोन वर्षांपूर्वी माझ्या वाचनात आले होते. अलीकडे पुन्हा एकदा ते वाचावेसे वाटले. कारण हे पुस्तक आपल्याला भारताच्या भविष्याबद्दल आशावादी बनवते आणि समोर उभ्या राहणाऱ्या आव्हानांची जाणीव ठेवून त्यांना सामोरे जाण्याची प्रेरणा देते. हे पुस्तक सुप्रसिद्ध राजकीय विचारवंत आणि इतिहासकार राजमोहन गांधी यांनी लिहिले आहे. या पुस्तकाचे नाव आहे — India After 1947: Reflections and Recollections.

राजमोहन गांधी हे महात्मा गांधी आणि सी. राजगोपालाचारी या दोघांचे नातू तसेच त्या दोघांचे चरित्रकार आहेत. त्यांनी सरदार पटेल, खान अब्दुल गफ्फार खान यांची चरित्रे लिहिली आहेत. त्याचप्रमाणे पंजाब आणि दक्षिण भारताच्या इतिहासावरही त्यांनी लेखन केले आहे. मुस्लिम समाजाची मानसिकता समजून घेण्यासाठी त्यांनी Understanding the Muslim Mind हे पुस्तक लिहिले आहे. काही काळ ते चेन्नई येथील Indian Express या वृत्तपत्राचे निवासी संपादक होते. प्रस्तुत पुस्तक लेखकाच्या बौद्धिक पराक्रमाचे उत्तम उदाहरण म्हणता येईल. हे वाचताना अनेक विचारप्रवर्तक युक्तिवाद आढळतात, त्यामुळे वाचकाला विविध प्रश्नांवर स्वतःचे मत तयार करणे सोपे जाते.

१५ ऑगस्ट १९४७ नंतरचा भारत म्हणजे लोकशाही प्रयोगाचा एक दीर्घ प्रवास आहे. एक राष्ट्र म्हणून आधुनिक भारताला आकार देणाऱ्या महत्त्वाच्या राजकीय, आर्थिक आणि सामाजिक घडामोडींची ही कहाणी आहे, ज्यात आशा, संघर्ष, यश, अपयश आणि आत्मपरीक्षण यांची गुंतागुंत दिसते. हे सर्व समजून घेताना लेखकाने भारतीय स्वातंत्र्यलढा, भारताची फाळणी, हिंदू राष्ट्रवादाचा राजकारणातील उदय, रामजन्मभूमी साठी झालेली आंदोलने आणि भविष्यात भारत कोणत्या दिशेने जाईल यावर अभ्यासपूर्ण वाचनीय लेख लिहिले आहेत.

वर म्हटल्याप्रमाणे लेखक दोन महत्त्वाच्या महामानवांचे नातू असल्यामुळे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याशी संबंधित अनेक ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वांशी त्यांचा जवळचा संबंध आला. त्यामुळे त्यांना इतिहासाकडे पाहण्याची एक वेगळी दृष्टी प्राप्त झाली. अशा व्यक्तिमत्त्वांशी आलेल्या संबंधातून त्यांनी स्वातंत्र्यानंतरच्या भारतातील राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक बदलांकडे एका संवेदनशील निरीक्षकाच्या नजरेने पाहिले आहे. त्यामुळे हे पुस्तक केवळ ऐतिहासिक विश्लेषण न राहता एका विचारवंताचे आत्मपरीक्षणात्मक चिंतन बनते.

१९४७ साली भारत स्वतंत्र झाला आणि त्यानंतर २६ जानेवारी १९५० रोजी भारताने राज्यघटना स्वीकारून संसदीय लोकशाही पद्धत अंगीकारली. त्या वेळी जगातील अनेक विचारवंतांना अशी चिंता होती की विविध भाषा, अनेक धर्म-जाती आणि प्रादेशिक ओळख असलेला हा उपखंड देश म्हणून कसा उभा राहील. अशा समाजात लोकशाही टिकणे अवघड जाईल आणि देश एकसंध राहणार नाही, अशी शंका व्यक्त केली जात होती. लेखक या सर्व शंकांना छेद देतात. गरीब, निरक्षर आणि सामाजिकदृष्ट्या विविध असलेल्या समाजात भारताने लोकशाही व्यवस्था निर्माण केली आणि गेली ७५ वर्षे ती टिकवून ठेवली. याचे विश्लेषण करताना लेखक म्हणतात की लोकशाहीचे टिकून राहणे ही एक मोठी ऐतिहासिक घटना आहे. भारताने केवळ निवडणुका घेतल्या नाहीत, तर लोकशाहीची परंपरा विकसित केली.

भारताची फाळणी का झाली, कोणाला काय मिळाले, सरदार पटेल, जवाहरलाल नेहरू आणि महात्मा गांधी यांनी काय केले, डॉ. आंबेडकरांचे विचार काय होते, असे प्रश्न विचारून एकमेकांवर दोषारोप करणे हा योग्य मार्ग नसल्याचे लेखक नमूद करतात. भारत आणि पाकिस्तानच्या विभाजनामुळे लाखो लोक विस्थापित झाले आणि सांप्रदायिक हिंसाचाराने समाजाला खोल जखमा दिल्या. लेखक या घटनांचा केवळ ऐतिहासिक संदर्भ देत नाहीत; त्या घटनांनी भारतीय समाजाच्या मानसिकतेवर काय परिणाम केला याचाही विचार करतात. फाळणीचे स्मरण आजही भारतीय राजकारण आणि सामाजिक संबंधांवर प्रभाव टाकतो, असे ते सांगतात.

८०च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि ९०च्या दशकाच्या सुरुवातीस भारतात रामजन्मभूमी साठी आंदोलने सुरू झाली. या विषयाचे विश्लेषण करताना लेखक भारतीय राजकारणातील धार्मिक प्रतीकांचा—विशेषतः ‘राम’ या संकल्पनेचा—अभ्यास करतात. ते नमूद करतात की महात्मा गांधींनी आयुष्यभर रामाची आराधना केली; परंतु त्यांनी कधीही रामजन्मभूमी किंवा तेथे उभ्या असलेल्या मशिदीचा उल्लेख केला नाही. सी. राजगोपालाचारी किंवा सरदार पटेल यांनीही अशा मागण्यांचा उल्लेख केलेला दिसत नाही. या संदर्भातून लेखक एक मूलभूत प्रश्न विचारतात—धर्म आणि राजकारण यांचे नाते कसे असावे? भारताच्या इतिहासात धार्मिक श्रद्धा आणि राजकीय आकांक्षा यांचे मिश्रण अनेकदा दिसले आहे; परंतु त्यातून सामाजिक सलोखा टिकवणे हेच सर्वांत मोठे आव्हान आहे.

या पुस्तकात लेखक काही प्रमाणात संविधानातील बंधुता या मूल्यावर भाष्य करतात. भारताच्या संविधानात स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या मूल्यांचा उल्लेख आहे; परंतु लेखकाच्या मते स्वातंत्र्य आणि समतेवर जास्त चर्चा होते, तर बंधुतेबद्दल तुलनेने कमी बोलले जाते. लोकशाही टिकवण्यासाठी केवळ कायदे आणि संस्था पुरेशा नसतात; समाजात परस्पर आदर, सहिष्णुता आणि सहजीवनाची भावना असणेही तितकेच आवश्यक आहे, असे लेखक सुचवतात.

पुस्तकाच्या शेवटच्या भागात लेखक भारताच्या भविष्यासंदर्भात काही महत्त्वाचे प्रश्न उपस्थित करतात. आज भारतात वाढत चाललेल्या धार्मिक ध्रुवीकरणामुळे सामाजिक सलोखा धोक्यात येत असल्याची त्यांची चिंता आहे. संविधानाने दिलेली समता, स्वातंत्र्य, न्याय आणि बंधुता ही मूल्ये काही प्रमाणात कमकुवत होताना दिसत आहेत, असे ते नमूद करतात. मात्र त्याच वेळी लेखक सांगतात की भारताची खरी ताकद त्याच्या विविधतेत आहे आणि ही विविधता स्वीकारूनच भारताचा लोकशाही प्रवास पुढे जाऊ शकतो.

भारताच्या समकालीन इतिहासाचे अत्यंत साध्या, संयत आणि वैचारिक शैलीत केलेले विश्लेषण या पुस्तकात प्रभावीपणे मांडले आहे. या विश्लेषणाचा सूर कुठेही अति टीकात्मक वाटत नाही. उलट, गेल्या ७५ वर्षांत भारताने लोकशाही मार्गाने केलेल्या प्रवासाचे लेखक कौतुक करतात. पुढेही ही लोकशाही टिकून राहावी, यासाठी राष्ट्राने वेळोवेळी आत्मपरीक्षण करणे आवश्यक आहे, असे ते कळकळीने सुचवतात. कारण भारताचा प्रवास अजूनही सुरू आहे. त्या प्रवासात अनेक वळणे, आव्हाने आणि संधी येत राहतील. अशा वेळी या पुस्तकासारखे चिंतनशील लेखन आपल्याला इतिहासाकडून शिकण्याची आणि भविष्याचा मार्ग शोधण्याची प्रेरणा देते.

भारताला स्वातंत्र्य मिळून आता सात दशकांहून अधिक काळ लोटला आहे. या काळात देशाने अनेक राजकीय व सामाजिक वळणे अनुभवली आहेत. कधी आशावादाची उंच भरारी घेतली, तर कधी अंतर्गत संघर्षांच्या सावलीतून मार्ग शोधला. स्वातंत्र्याच्या वेळी अनेकांनी भारताच्या लोकशाही प्रयोगाबद्दल शंका व्यक्त केली होती; इतक्या विविधतेने नटलेला देश एकसंध राहू शकेल का, हा प्रश्न जगासमोर होता. परंतु या सर्व शंकांना उत्तर देत भारताने लोकशाहीचा प्रवास पुढे नेला.

या प्रवासातील अनुभव, आठवणी आणि त्यातून उमटलेले चिंतन यांचा मागोवा या पुस्तकात घेतला आहे. स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या राजकीय-सामाजिक वाटचालीकडे पाहताना लेखक केवळ इतिहास सांगत नाहीत, तर त्या इतिहासामागील मूल्ये, संघर्ष आणि राष्ट्राच्या भविष्यासंबंधी प्रश्न विचारपूर्वक मांडतात. त्यामुळे हे पुस्तक एका राष्ट्राच्या प्रवासाचे वर्णन न राहता आत्मपरीक्षणाचा एक चिंतनशील दस्तऐवज ठरते.

धन्यवाद
योगेश गोगवेकर