पुस्तक परिचय : The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone लेखक स्टीवन स्लोमन (Steven Sloman) आणि फिलीप फर्नबाख (Philip Fernbach)

 

पुस्तक परिचय : The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone
लेखक : स्टीवन स्लोमन (Steven Sloman) आणि फिलीप फर्नबाख (Philip Fernbach)
प्रकाशक : Riverhead Books
पृष्ठे : २६५
शब्दांकन : योगेश गोगवेकर
संकेतस्थळ :

वैयक्तिक अज्ञान आणि सामूहिक ज्ञान यांचा सामना कसा करायचा, हे समजून घ्यायचे असेल तर स्टीवन स्लोमन आणि फिलीप फर्नबाख यांनी लिहिलेले The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone हे इंग्रजी पुस्तक आवर्जून वाचायला हवे. प्रत्येक माणसाला आपण प्रत्यक्षात जितके जाणतो, त्यापेक्षा अधिक ज्ञान आपल्याकडे आहे असे वाटत असते. या भ्रमामागे माणसाने निर्माण केलेला गुंतागुंतीचा समाज आणि त्यासाठी विकसित केलेले तंत्रज्ञान कारणीभूत आहे. आपल्यापैकी बहुतेकांना पेन कसे कार्य करते किंवा शौचालयाची यंत्रणा कशी चालते, हेही माहीत नसते. मग प्रश्न पडतो की इतके मर्यादित ज्ञान असूनही मानवाने इतकी प्रगती कशी साधली?

यावर संज्ञानात्मक शास्त्रज्ञ स्टीवन स्लोमन आणि फिलीप फर्नबाख असा युक्तिवाद करतात की आपण आपल्या मानसिक मर्यादा असूनही जगतो आणि भरभराट करतो, कारण आपण ज्ञानाच्या समृद्ध समुदायात राहतो. आपल्या बुद्धिमत्तेची गुरुकिल्ली ही आपल्या सभोवतालच्या लोकांमध्ये, वस्तूंमध्ये आणि प्रणालींमध्ये दडलेली असते. आपण सतत आपल्या डोक्याबाहेर साठवलेल्या माहितीवर आणि कौशल्यांवर अवलंबून असतो, म्हणजेच आपल्या शरीरात, आपल्या पर्यावरणात, आपल्या मालमत्तेत आणि ज्या समुदायाशी आपण संवाद साधतो त्यामध्ये. हे अवलंबित्व इतके सहज आणि नैसर्गिक असते की आपण ते करत आहोत, याची जाणीवही आपल्याला सहसा होत नाही.

या पुस्तकात दोन्ही लेखकांचे स्पष्ट मत आहे की आपण जे ज्ञान समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो, ते पूर्णपणे आपल्या वैयक्तिक मनात साठलेले नसते; ते सामाजिक साखळीत विभागलेले असते. लोकांना वाटते की ते एखादा विषय सखोलपणे समजून घेत आहेत; पण प्रत्यक्षात ते अनेक लोकांमध्ये पसरलेल्या माहितीच्या जाळ्यातून त्या विषयाची तुकड्या-तुकड्यांची समज गोळा करत असतात. आपण आपल्या ज्ञानाच्या खऱ्या मर्यादा ओळखत नाही, कारण आपले बहुतेक ज्ञान शिक्षक, तज्ज्ञ, मित्र, कुटुंब, सहकारी अशा सामाजिक नेटवर्कमधून आलेले असते.

एकविसाव्या शतकाच्या तिसऱ्या दशकात जग एका विचित्र विरोधाभासात अडकलेले आहे. माहिती अभूतपूर्व प्रमाणात उपलब्ध आहे; पण समज मात्र कमी होत चालली आहे. नागरिक अधिक जाणकार भासतात, पण लोकशाही अधिक अस्थिर दिसते. त्यामुळे एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो की नागरिक खरोखर विचार करतात की फक्त बाजू घेतात? या विरोधाभासाचे स्पष्टीकरण देताना स्लोमन आणि फर्नबाख म्हणतात, “आपण फारसा विचार करत नाही; पण आपण विचार करतो असा भ्रम मात्र बाळगतो.” हा भ्रम लोकशाही, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक सलोखा यांच्यावर जागतिक पातळीवर गंभीर परिणाम घडवत असतो. 

ब्रेक्झिट असो, अमेरिकेत ट्रम्प यांचा उदय असो, युक्रेन युद्ध, गाझा संघर्ष किंवा चीन–अमेरिका तणाव, या सगळ्या घटनांकडे पाहिले की एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते: आपण गुंतागुंतीच्या प्रश्नांवर नेहमी सोपी उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न करतो. ही मानवी प्रवृत्ती आहे; पण जेव्हा ही प्रवृत्ती राजकारण आणि अर्थकारण चालवू लागते, तेव्हा लोकशाहीचा पाया हादरतो.

या बाबतीत भारतही अपवाद नाही. भारतीय संविधान हे जगातील सर्वांत विस्तृत आणि विचारपूर्वक लिहिलेले संविधान आहे. समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि धर्मनिरपेक्षता ही त्याची मूलभूत मूल्ये आजही तितकीच महत्त्वाची आहेत. मात्र आज आपण संविधानाचा वापर विचारासाठी न करता वादासाठी करतो. नागरिकत्व हा कायदेशीर प्रश्न न राहता ओळखीचा मुद्दा बनवला जातो. लोकशाही म्हणजे बहुमत, असे एक साधे समीकरण मांडले जाते. इथेच या पुस्तकात सांगितल्याप्रमाणे ‘ज्ञानाचा भ्रम’ धोकादायक ठरतो. संविधान न समजून घेता त्यावर ठाम मते मांडणे, हे आजच्या सर्वसामान्य नागरिकत्वाचे लक्षण बनले आहे.

आजची जागतिक अर्थव्यवस्था महागाई, बेरोजगारी, तांत्रिक बदल आणि वाढती विषमता यांमुळे अस्थिर आहे. आज GDP वाढ, बाजाराची कामगिरी किंवा गुंतवणूक यांची आकडेवारी सहज उपलब्ध असते; पण त्या आकड्यांचा सामाजिक अर्थ समजून घेण्याचा प्रयत्न आपण क्वचितच करतो. येथेही ज्ञानाचा भ्रम काम करताना दिसतो. अर्धवट माहितीच्या आधारे ठाम निष्कर्ष सार्वजनिक चर्चेत मांडले जातात आणि परिणामी अर्थकारणाचा सखोल विचार न करता चुकीचे निष्कर्ष स्वीकारले जातात.

हे पुस्तक वाचताना आजचा सोशल मीडिया आठवल्याशिवाय राहत नाही. सोशल मीडिया हा आजचा जागतिक सार्वजनिक चौक आहे; पण या चौकात संदर्भ, प्रक्रिया आणि ऐकण्याची तयारी यांचा अभाव आहे. येथे भावना तथ्यांवर मात करतात आणि प्रतिक्रिया विचारांवर. ही केवळ तांत्रिक समस्या नाही; ती लोकशाहीची समस्या आहे. कारण लोकशाही टिकण्यासाठी माहितीपेक्षा समज अधिक महत्त्वाची असते. आणि ही समज वेळ, संयम आणि बौद्धिक नम्रता मागते,जी सोशल मीडियाच्या वेगात दुर्मिळ ठरते.

आज जगभरात लोकशाही तणावाखाली आहे आणि त्यामागे ज्ञानाचा भ्रम व अज्ञानावर उभा असलेला आत्मविश्वास हे प्रमुख कारण आहे. लोकशाहीचा खरा शत्रू मतभेद नसून, कोणताही विचार न करता चुकीच्या बाजूची केलेली प्रशंसा आहे. लोकशाही आपल्याकडून विवेकाची मागणी करते, आणि त्या विवेकाची सुरुवात स्वतःच्या मर्यादा मान्य करण्यापासून होते. ज्ञानाचा भ्रम ओळखणे ही कमजोरी नसून आधुनिक नागरिकत्वाची पहिली अट आहे.

या सर्व संदर्भात The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone हे पुस्तक अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. मानसशास्त्र, शिकण्याची प्रक्रिया, निर्णयक्षमता आणि समाजशास्त्र यांना एकत्र गुंफण्याचे काम हे पुस्तक करते. आपण इतरांचे ज्ञान कसे वापरतो, सामूहिक बुद्धिमत्तेवर कसे अवलंबून राहतो आणि आपल्या रोजच्या निर्णयांमध्ये माहितीच्या मर्यादा कशा प्रभाव टाकतात, हे पुस्तक स्पष्टपणे दाखवते. लोक बहुतेक वेळा धोरणांवर सखोल विचार न करता आपल्या समूहाची भूमिका स्वीकारतात; त्यामुळे लोकशाहीत संवाद कमी आणि ध्रुवीकरण अधिक वाढते, असे निरीक्षण लेखक नोंदवतात.

शेवटी एवढेच सांगावेसे वाटते की खरे आणि सुसंगत ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीने स्वतः विचार करून निष्कर्ष काढण्याची सवय लावली पाहिजे. केवळ सामूहिक मतांवर अवलंबून राहिले, तर ज्ञान मिळाल्याचा भ्रमच उरतो. हा भ्रम टाळण्यासाठी आणि स्वतःच्या विचारांची चौकट तपासण्यासाठी हे पुस्तक नक्की वाचावे.

धन्यवाद
योगेश गोगवेकर