पुस्तक परिचय : The Unexpected Professor: An Oxford Life in Books
लेखक : जॉन कॅरी (John Carey)
प्रकाशक : Faber and Faber
पृष्ठे : ३६१
शब्दांकन : योगेश गोगवेकर
संकेतस्थळ :
माझ्या वाचनप्रवासात अशी काही पुस्तके येतात की जी केवळ वाचनाचा आनंद देत नाहीत, तर विचार करण्याची नवी दृष्टीही देऊन जातात. जॉन कॅरी लिखित The Unexpected Professor: An Oxford Life in Books हे असेच एक विलक्षण पुस्तक आहे. हे नुसते आत्मचरित्र नसून वाचनाच्या माध्यमातून घडलेल्या एका जीवनाचे प्रामाणिक आत्मकथन आहे.
प्रसिद्ध तत्त्वचिंतक व समीक्षक वाल्टर बेंजामिन यांनी Unpacking, My Library या निबंधात वैयक्तिक ग्रंथसंग्रहाबद्दल लिहिताना म्हटले आहे की, ग्रंथालय हे संग्रहकाच्या व्यक्तिमत्त्वाचे प्रतिबिंब असते. कारण पुस्तकांना संग्रहकाच्या ग्रंथालयात “खरे स्वातंत्र्य” मिळते. तेथे त्यांचे मूल्य केवळ आशयापुरते मर्यादित राहत नाही, तर त्या व्यक्तीच्या आयुष्याशी जोडले जाते. म्हणूनच संग्रहक जरी या जगातून निघून गेला, तरी त्याच्या पुस्तकांतून त्याच्या जीवनाच्या असंख्य खुणा जिवंत राहतात. The Unexpected Professor वाचताना ही जाणीव अधिक ठळक होते. हे पुस्तक म्हणजे ऑक्सफर्डमध्ये इंग्रजीचे प्राध्यापक म्हणून कार्य केलेल्या जॉन कॅरी यांचे, पुस्तकांच्या संदर्भातून उलगडत जाणारे आत्मचरित्र आहे.
काही आत्मचरित्रे केवळ व्यक्तीची जीवनकथा सांगतात; तर काही आत्मचरित्रे त्या काळातील विचारप्रवाह, सामाजिक स्थिती आणि बौद्धिक संस्कृती यांचे दस्तऐवज ठरतात. The Unexpected Professor हे अशाच प्रकारचे पुस्तक आहे. जरी ते एका नामवंत साहित्यप्राध्यापकाचे आत्मकथन असले, तरी त्याचा केंद्रबिंदू ‘मी’ नसून पुस्तके, वाचन आणि त्यातून घडलेली माणूसपणाची जाणीव आहे. लेखक स्वतःचे जीवन सांगताना वाचन हा पैलू कसा सातत्याने त्याच्या आयुष्याला आकार देत गेला, हे उलगडत जातो.
शीर्षकातील Unexpected हा शब्द अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. जॉन कॅरी यांची पार्श्वभूमी उच्चभ्रू शैक्षणिक किंवा सांस्कृतिक वर्तुळातील नव्हती. साधे बालपण, कामगारवर्गीय वातावरण आणि “आपण या बौद्धिक जगात बाहेरचे आहोत” ही सततची जाणीव या अनुभवांमधून ते घडले. अशा पार्श्वभूमीतून ऑक्सफर्डसारख्या प्रतिष्ठित विद्यापीठात प्राध्यापक होणे हे त्यांच्यासाठी खरोखरच ‘अनपेक्षित’ होते.
हे पुस्तक एका अर्थाने पुस्तकांचीच आत्मकथा आहे. जॉन कॅरी आपल्या आयुष्यात महत्त्वाची ठरलेली पुस्तके आठवणींमधून पुन्हा उलगडतात. बालपणी वाचलेले लोकप्रिय साहित्य, विद्यार्थीदशेतील क्लासिक्स आणि प्राध्यापक म्हणून सातत्याने भिडलेले ग्रंथ या सगळ्यांनी त्यांच्या विचारविश्वावर कसा प्रभाव टाकला, हे ते सांगतात. मात्र हे अंध साहित्यपूजन नाही. उलट, अनेक ‘महान’ लेखकांविषयी ते निर्भीडपणे टीका करतात. साहित्याला देव्हाऱ्यात बसवण्याऐवजी, ते त्याला माणसाच्या जगण्यात परत आणतात.
ऑक्सफर्ड विद्यापीठाचे वर्णन करतानाही जॉन कॅरी भारावून जात नाहीत. विद्वत्ता, परंपरा आणि प्रतिष्ठा मान्य करतानाच, त्या व्यवस्थेतील वर्गभेद, बौद्धिक अहंकार आणि अंतर्गत राजकारण यांवर ते स्पष्टपणे प्रकाश टाकतात. त्यामुळे हे पुस्तक केवळ विद्यापीठाची गौरवगाथा न राहता, शैक्षणिक संस्थांतील सत्तासंबंधांवर भाष्य करणारे ठरते.
या पुस्तकातून इंग्रजी साहित्यातील अनेक महान साहित्यकृतींची सहज, अनौपचारिक ओळख होते. लेखक दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळातील स्वतःचे अनुभव, कुटुंबाविषयीच्या आठवणी आणि सामाजिक-सांस्कृतिक पार्श्वभूमीचे संदर्भ देत साहित्याकडे पाहण्याची एक वेगळी दृष्टी मांडतो. अनपेक्षित सामाजिक पार्श्वभूमी माणसाला वेगळा दृष्टिकोन देते आणि साहित्य माणसाला न बोलल्या जाणाऱ्या गोष्टी धैर्याने बोलण्याची ताकद देते, असे त्यांचे ठाम मत आहे.
वाचकाला हेही जाणवते की जॉन कॅरी यांना बालपणापासूनच वाचनाची सवय लाभली होती. शालेय व महाविद्यालयीन शिक्षण, अध्यापन, पुस्तक समीक्षा या सर्व टप्प्यांवर वाचन हा त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग राहिला. त्यामुळे जेव्हा ते या पुस्तकांचा इतिहास सांगतात, तेव्हा ते केवळ आठवणी राहत नाहीत, तर पुस्तकांचे आत्मचरित्र बनते. म्हणूनच प्रस्तावनेत ते हे आगळेवेगळे पुस्तक वाचण्याची शिफारस करतात.
जॉन कॅरी यांनी Sunday Times मध्ये जवळपास चाळीस वर्षे आदरणीय पुस्तक समीक्षक, शैक्षणिक भाष्यकार आणि लेखक म्हणून काम केले. The Intellectuals and the Masses आणि What Good Are the Arts? ही त्यांची वादग्रस्त व चर्चित पुस्तके आहेत. मात्र The Unexpected Professor हे त्यांच्या इतर लेखनापेक्षा वेगळे उबदार, विनोदी आणि अत्यंत आनंददायी आत्मचरित्र आहे.
हे पुस्तक १९३० च्या दशकातील बार्न्समधील बालपणापासून ते २००४ पर्यंतच्या त्यांच्या व्यावसायिक आयुष्याचा प्रवास उलगडते. ऑक्सफर्डमधील प्राध्यापकपद, Sunday Times आणि बीबीसीमधील समीक्षक म्हणून केलेले कार्य या सगळ्या प्रवासात पुस्तकांशी असलेल्या नात्यांचे संस्मरण सतत येत राहते. त्यामुळे वाचकाला एका असामान्यपणे विद्वान माणसाच्या साहित्यप्रेमाचा आणि व्यापक ज्ञानाचा आनंददायी अनुभव मिळतो.
जॉन कॅरी हे निःस्वार्थी समाजवादी होते. सार्वजनिक शाळेतून न आलेल्या विद्यार्थ्यांना ऑक्सफर्डमध्ये संधी मिळावी, यासाठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले. स्वतः व्याकरण शाळेत शिकून, शिष्यवृत्तीच्या आधारे ऑक्सफर्डमध्ये पोहोचलेल्या कॅरी यांनी आपल्या प्राध्यापक कारकिर्दीत इंग्रजी साहित्याचे सूक्ष्म विश्लेषण केले. अनेक लेखकांबद्दल आदर व्यक्त करताना, काही नामवंत लेखकांच्या लिखाणावर सामाजिकदृष्ट्या अपूर्ण असल्याची निर्भीड टीकाही केली.
या पुस्तकाचा शेवटचा भाग विशेष महत्त्वाचा आहे. लेखक शेवटी प्रश्न विचारतो, Why Read? या प्रश्नाचे उत्तर देताना कॅरी म्हणतात, “वाचन माणसाला विचार करण्याचे आणि अनुभव घेण्याचे अनेक पर्याय देते. वाचन हे करिअरसाठी किंवा बौद्धिक प्रतिष्ठेसाठी नसून मानवी अनुभव समजून घेण्यासाठी आहे.” साहित्य आपल्याला चांगले बनवेलच असे नाही, पण ते आपल्याला जागृत नक्कीच करते, अशी त्यांची भूमिका आहे. पुस्तके जाळणारे वेगळ्या कल्पना नष्ट करतात; वाचन मात्र शंका निर्माण करते. म्हणूनच ते ठामपणे सांगतात—“वाचन म्हणजे स्वातंत्र्य. वाचत रहा.”
The Unexpected Professor: An Oxford Life in Books हे केवळ एका प्राध्यापकाचे आत्मचरित्र नाही; ते वाचन, शिक्षण आणि बौद्धिक स्वातंत्र्य यांचे समर्थपणे प्रतिपादन करणारे आत्मपर लेखन आहे. शिक्षण म्हणजे केवळ कौशल्ये आणि वाचन म्हणजे वेळेचा अपव्यय असे मानल्या जाणाऱ्या काळात हे पुस्तक अधिक महत्त्वाचे ठरते. साहित्य जीवनाची उत्तरे देत नाही, पण योग्य प्रश्न विचारायला शिकवते—कदाचित हाच वाचनाचा खरा अर्थ आहे.
धन्यवाद
योगेश गोगवेकर
लेखक : जॉन कॅरी (John Carey)
प्रकाशक : Faber and Faber
पृष्ठे : ३६१
शब्दांकन : योगेश गोगवेकर
संकेतस्थळ :
माझ्या वाचनप्रवासात अशी काही पुस्तके येतात की जी केवळ वाचनाचा आनंद देत नाहीत, तर विचार करण्याची नवी दृष्टीही देऊन जातात. जॉन कॅरी लिखित The Unexpected Professor: An Oxford Life in Books हे असेच एक विलक्षण पुस्तक आहे. हे नुसते आत्मचरित्र नसून वाचनाच्या माध्यमातून घडलेल्या एका जीवनाचे प्रामाणिक आत्मकथन आहे.
प्रसिद्ध तत्त्वचिंतक व समीक्षक वाल्टर बेंजामिन यांनी Unpacking, My Library या निबंधात वैयक्तिक ग्रंथसंग्रहाबद्दल लिहिताना म्हटले आहे की, ग्रंथालय हे संग्रहकाच्या व्यक्तिमत्त्वाचे प्रतिबिंब असते. कारण पुस्तकांना संग्रहकाच्या ग्रंथालयात “खरे स्वातंत्र्य” मिळते. तेथे त्यांचे मूल्य केवळ आशयापुरते मर्यादित राहत नाही, तर त्या व्यक्तीच्या आयुष्याशी जोडले जाते. म्हणूनच संग्रहक जरी या जगातून निघून गेला, तरी त्याच्या पुस्तकांतून त्याच्या जीवनाच्या असंख्य खुणा जिवंत राहतात. The Unexpected Professor वाचताना ही जाणीव अधिक ठळक होते. हे पुस्तक म्हणजे ऑक्सफर्डमध्ये इंग्रजीचे प्राध्यापक म्हणून कार्य केलेल्या जॉन कॅरी यांचे, पुस्तकांच्या संदर्भातून उलगडत जाणारे आत्मचरित्र आहे.
काही आत्मचरित्रे केवळ व्यक्तीची जीवनकथा सांगतात; तर काही आत्मचरित्रे त्या काळातील विचारप्रवाह, सामाजिक स्थिती आणि बौद्धिक संस्कृती यांचे दस्तऐवज ठरतात. The Unexpected Professor हे अशाच प्रकारचे पुस्तक आहे. जरी ते एका नामवंत साहित्यप्राध्यापकाचे आत्मकथन असले, तरी त्याचा केंद्रबिंदू ‘मी’ नसून पुस्तके, वाचन आणि त्यातून घडलेली माणूसपणाची जाणीव आहे. लेखक स्वतःचे जीवन सांगताना वाचन हा पैलू कसा सातत्याने त्याच्या आयुष्याला आकार देत गेला, हे उलगडत जातो.
शीर्षकातील Unexpected हा शब्द अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. जॉन कॅरी यांची पार्श्वभूमी उच्चभ्रू शैक्षणिक किंवा सांस्कृतिक वर्तुळातील नव्हती. साधे बालपण, कामगारवर्गीय वातावरण आणि “आपण या बौद्धिक जगात बाहेरचे आहोत” ही सततची जाणीव या अनुभवांमधून ते घडले. अशा पार्श्वभूमीतून ऑक्सफर्डसारख्या प्रतिष्ठित विद्यापीठात प्राध्यापक होणे हे त्यांच्यासाठी खरोखरच ‘अनपेक्षित’ होते.
हे पुस्तक एका अर्थाने पुस्तकांचीच आत्मकथा आहे. जॉन कॅरी आपल्या आयुष्यात महत्त्वाची ठरलेली पुस्तके आठवणींमधून पुन्हा उलगडतात. बालपणी वाचलेले लोकप्रिय साहित्य, विद्यार्थीदशेतील क्लासिक्स आणि प्राध्यापक म्हणून सातत्याने भिडलेले ग्रंथ या सगळ्यांनी त्यांच्या विचारविश्वावर कसा प्रभाव टाकला, हे ते सांगतात. मात्र हे अंध साहित्यपूजन नाही. उलट, अनेक ‘महान’ लेखकांविषयी ते निर्भीडपणे टीका करतात. साहित्याला देव्हाऱ्यात बसवण्याऐवजी, ते त्याला माणसाच्या जगण्यात परत आणतात.
ऑक्सफर्ड विद्यापीठाचे वर्णन करतानाही जॉन कॅरी भारावून जात नाहीत. विद्वत्ता, परंपरा आणि प्रतिष्ठा मान्य करतानाच, त्या व्यवस्थेतील वर्गभेद, बौद्धिक अहंकार आणि अंतर्गत राजकारण यांवर ते स्पष्टपणे प्रकाश टाकतात. त्यामुळे हे पुस्तक केवळ विद्यापीठाची गौरवगाथा न राहता, शैक्षणिक संस्थांतील सत्तासंबंधांवर भाष्य करणारे ठरते.
या पुस्तकातून इंग्रजी साहित्यातील अनेक महान साहित्यकृतींची सहज, अनौपचारिक ओळख होते. लेखक दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळातील स्वतःचे अनुभव, कुटुंबाविषयीच्या आठवणी आणि सामाजिक-सांस्कृतिक पार्श्वभूमीचे संदर्भ देत साहित्याकडे पाहण्याची एक वेगळी दृष्टी मांडतो. अनपेक्षित सामाजिक पार्श्वभूमी माणसाला वेगळा दृष्टिकोन देते आणि साहित्य माणसाला न बोलल्या जाणाऱ्या गोष्टी धैर्याने बोलण्याची ताकद देते, असे त्यांचे ठाम मत आहे.
वाचकाला हेही जाणवते की जॉन कॅरी यांना बालपणापासूनच वाचनाची सवय लाभली होती. शालेय व महाविद्यालयीन शिक्षण, अध्यापन, पुस्तक समीक्षा या सर्व टप्प्यांवर वाचन हा त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग राहिला. त्यामुळे जेव्हा ते या पुस्तकांचा इतिहास सांगतात, तेव्हा ते केवळ आठवणी राहत नाहीत, तर पुस्तकांचे आत्मचरित्र बनते. म्हणूनच प्रस्तावनेत ते हे आगळेवेगळे पुस्तक वाचण्याची शिफारस करतात.
जॉन कॅरी यांनी Sunday Times मध्ये जवळपास चाळीस वर्षे आदरणीय पुस्तक समीक्षक, शैक्षणिक भाष्यकार आणि लेखक म्हणून काम केले. The Intellectuals and the Masses आणि What Good Are the Arts? ही त्यांची वादग्रस्त व चर्चित पुस्तके आहेत. मात्र The Unexpected Professor हे त्यांच्या इतर लेखनापेक्षा वेगळे उबदार, विनोदी आणि अत्यंत आनंददायी आत्मचरित्र आहे.
हे पुस्तक १९३० च्या दशकातील बार्न्समधील बालपणापासून ते २००४ पर्यंतच्या त्यांच्या व्यावसायिक आयुष्याचा प्रवास उलगडते. ऑक्सफर्डमधील प्राध्यापकपद, Sunday Times आणि बीबीसीमधील समीक्षक म्हणून केलेले कार्य या सगळ्या प्रवासात पुस्तकांशी असलेल्या नात्यांचे संस्मरण सतत येत राहते. त्यामुळे वाचकाला एका असामान्यपणे विद्वान माणसाच्या साहित्यप्रेमाचा आणि व्यापक ज्ञानाचा आनंददायी अनुभव मिळतो.
जॉन कॅरी हे निःस्वार्थी समाजवादी होते. सार्वजनिक शाळेतून न आलेल्या विद्यार्थ्यांना ऑक्सफर्डमध्ये संधी मिळावी, यासाठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले. स्वतः व्याकरण शाळेत शिकून, शिष्यवृत्तीच्या आधारे ऑक्सफर्डमध्ये पोहोचलेल्या कॅरी यांनी आपल्या प्राध्यापक कारकिर्दीत इंग्रजी साहित्याचे सूक्ष्म विश्लेषण केले. अनेक लेखकांबद्दल आदर व्यक्त करताना, काही नामवंत लेखकांच्या लिखाणावर सामाजिकदृष्ट्या अपूर्ण असल्याची निर्भीड टीकाही केली.
या पुस्तकाचा शेवटचा भाग विशेष महत्त्वाचा आहे. लेखक शेवटी प्रश्न विचारतो, Why Read? या प्रश्नाचे उत्तर देताना कॅरी म्हणतात, “वाचन माणसाला विचार करण्याचे आणि अनुभव घेण्याचे अनेक पर्याय देते. वाचन हे करिअरसाठी किंवा बौद्धिक प्रतिष्ठेसाठी नसून मानवी अनुभव समजून घेण्यासाठी आहे.” साहित्य आपल्याला चांगले बनवेलच असे नाही, पण ते आपल्याला जागृत नक्कीच करते, अशी त्यांची भूमिका आहे. पुस्तके जाळणारे वेगळ्या कल्पना नष्ट करतात; वाचन मात्र शंका निर्माण करते. म्हणूनच ते ठामपणे सांगतात—“वाचन म्हणजे स्वातंत्र्य. वाचत रहा.”
The Unexpected Professor: An Oxford Life in Books हे केवळ एका प्राध्यापकाचे आत्मचरित्र नाही; ते वाचन, शिक्षण आणि बौद्धिक स्वातंत्र्य यांचे समर्थपणे प्रतिपादन करणारे आत्मपर लेखन आहे. शिक्षण म्हणजे केवळ कौशल्ये आणि वाचन म्हणजे वेळेचा अपव्यय असे मानल्या जाणाऱ्या काळात हे पुस्तक अधिक महत्त्वाचे ठरते. साहित्य जीवनाची उत्तरे देत नाही, पण योग्य प्रश्न विचारायला शिकवते—कदाचित हाच वाचनाचा खरा अर्थ आहे.
धन्यवाद
योगेश गोगवेकर
Well written Yogesh! Nice
ReplyDeleteThank you
ReplyDelete