Book Review Taj Mahal Foxtrot: The Story of Bombay’s Jazz Age

 

पुस्तक परिचय : Taj Mahal Foxtrot: The Story of Bombay’s Jazz Age
लेखक : नरेश फर्नांडीस
पृष्ठे : १९२
प्रकाशक : Lustre
शब्दांकन : योगेश गोगवेकर
पत्ता : माहीम, मुंबई
संकेतस्थळ :

The Unheard Architects of a Golden Era: Contribution of Goan Christians to Hindi Film Music या माझ्या इंग्रजी लेखासाठी संदर्भ शोधत असताना मला नरेश फर्नांडीस यांचे Taj Mahal Foxtrot: The Story of Bombay’s Jazz Age हे पुस्तक वाचनात आले. सखोल संशोधनावर आधारलेले हे पुस्तक जॅझ संगीताचा इतिहास सांगताना मुंबई शहराचा सांस्कृतिक विकास, भारतीय शास्त्रीय संगीताची परंपरा आणि हिंदी चित्रपट संगीतात जॅझचा झालेला स्वीकार यांचे बहुआयामी चित्र उभे करते.

१९३५ साली लिओन अ‍ॅबे या व्हायोलिनवादकाने ‘All Negro’ नावाचा जॅझ बँड मुंबईतील ताजमहाल हॉटेलमध्ये सादर केला आणि पुढील तीन दशकांपर्यंत जॅझ संगीत मुंबईच्या सांस्कृतिक विश्वाचा अविभाज्य भाग बनले. प्रारंभी उच्चभ्रू क्लब्स आणि हॉटेल्सपुरते मर्यादित असलेले हे संगीत पुढे हिंदी चित्रपटसृष्टीने स्वीकारल्यामुळे सामान्य भारतीयांच्या घराघरात पोहोचले.

या पुस्तकातून संगीताच्या माध्यमातून आधुनिकतेशी संवाद साधणारी, सतत बदलणारी आणि प्रयोगशील मुंबई उलगडत जाते. १९३५ ते १९६५ या कालखंडातील जॅझ युग, दक्षिण मुंबईतील क्लब संस्कृती, विविध देशांतील कलाकार, गायक, पत्रकार आणि इतिहासकार यांची माहिती येथे आढळते. वांशिक इतिहास, जॅझ संगीताची परंपरा, भारताचा वसाहतवाद, स्वातंत्र्यलढा आणि आंतरराष्ट्रीय राजकारण यांचा जॅझवर झालेला प्रभाव यांचे हे पुस्तक उत्कट मिश्रण सादर करते. त्याचबरोबर बॉलीवूडच्या प्रारंभीच्या संगीताची मुळे नेमकी कुठे रुजलेली आहेत, याविषयी पडलेल्या अनेक प्रश्नांना हे पुस्तक समाधानकारक उत्तरे देते.

या पुस्तकाचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे गोव्यातील ख्रिश्चन समाज, अँग्लो-इंडियन आणि आफ्रिकन-अमेरिकन संगीतकारांचे अदृश्य श्रम प्रकाशात आणणे. हिंदी चित्रपट संगीताच्या इतिहासात ज्यांची नावे क्वचितच आढळतात, त्या वादकांनी आणि बँड संगीतकारांनी मुंबईच्या आधुनिक ध्वनीविश्वाला आकार दिला, हे फर्नांडीस ठळकपणे अधोरेखित करतात. आफ्रिकन-अमेरिकन संघर्षातून जन्मलेल्या जॅझ संगीताशी नाते जपत असताना या कलाकारांना भारतीय स्वातंत्र्यलढ्या बद्दल आत्मीयता होती. आफ्रिकन-अमेरिकन पियानोवादक टेडी वेदरफोर्ड आणि गोव्याचे ट्रम्पेटवादक फ्रँक फर्नांड यांनी महात्मा गांधींची भेट घेतली तेव्हा गांधीजींनी जॅझला ‘भारतीय संगीताचा आवाज’ देण्याचा सल्ला दिल्याचा उल्लेख येथे येतो. पुढे अनेक जॅझ संगीतकारांनी भारतीय स्वर वापरून हिंदी चित्रपटांसाठी अजरामर गीते साकारली. अलबेला मधील “शोला जो भडके, दिल मेरा धडके” किंवा समाधी मधील “गोरे गोरे ओ बांके छोरे” ही त्याची ठळक उदाहरणे होत.

स्वातंत्र्यदिनाच्या दिवशी ताजमहाल हॉटेलमध्ये सॅक्सोफोनवादक मिकी कोरिया आणि ट्रम्पेटवादक चिक चॉकलेट यांच्या नेतृत्वाखालील जॅझ बँडने जे. आर. डी. टाटा आणि विजयालक्ष्मी पंडित यांच्या उपस्थितीत जन गण मन सादर केले, तेव्हा ते राष्ट्रगीत म्हणून अधिकृतरीत्या स्वीकारले गेले नव्हते. दुसऱ्या दिवशी कराची क्लबमध्ये, मुहम्मद अली जिनांच्या खास विनंतीवरून केन मॅकच्या बँडने पॉल रॉबेसन यांचे ‘The End’ सादर केले. हेच गीत जिना मुंबईतील माझगाव येथे त्यांच्या पत्नीच्या कबरीला भेट देताना गुणगुणत असत.

जॅझ हे मुळात आफ्रिकन-अमेरिकन संघर्षातून जन्मलेले संगीत असले, तरी मुंबईत ते वसाहतवादी काळातील हॉटेल्स, क्लब्स आणि उच्चभ्रू मनोरंजन विश्वात फुलले. गोवन ख्रिश्चन, अँग्लो-इंडियन आणि कृष्णवर्णीय संगीतकारांनी शहराचा आधुनिक सूर घडवला; मात्र इतिहासात त्यांची नावे टिकली नाहीत. चित्रपट संगीतामध्ये गायक आणि संगीतकार अजरामर झाले, पण वादक, बँड सदस्य आणि क्लब संगीतकार विस्मरणात गेले. वर्ग, वंश आणि सांस्कृतिक सत्तासंबंध यांमुळे हे विस्मरण घडले, असे लेखक सूचित करतात. स्वातंत्र्यानंतरच्या सांस्कृतिक राष्ट्रवादाने ‘देशी’ आणि ‘शुद्ध’ कलांना प्राधान्य दिल्यामुळे जॅझ सारखी संकरित कला मागे पडली. त्यामुळे जॅझचा ऱ्हास हा केवळ अभिरुचीतील बदल नव्हता, तर राजकीय आणि सांस्कृतिक निवडींचा परिणाम होता.

Taj Mahal Foxtrot चे लेखन शैलीतील वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची प्रभावी कथनात्मकता. मुलाखती, आठवणी, किस्से आणि व्यक्तिरेखांच्या माध्यमातून उभा राहणारा हा इतिहास वाचकाला सहज गुंतवतो. संकल्पनांची जडजवाहीर मांडणी टाळून फर्नांडेस एक जिवंत, मानवी इतिहास मांडतात. त्यामुळे हे पुस्तक मराठी वाचकांनाही जवळचे वाटते. वाचनादरम्यान ताजमहाल हॉटेल केवळ वसाहतवादी वैभवाचे प्रतीक न राहता एक सांस्कृतिक संगमस्थान बनते, जिथे वंश, वर्ग आणि राष्ट्राच्या सीमा काही काळ संगीताच्या तालावर विरघळतात. फर्नांडीस म्हणतात, संस्कृती म्हणजे केवळ टिकून राहिलेल्या परंपरा नव्हेत; काही संस्कृती क्षणिक असतात, पण त्या शहराच्या आत्म्यावर खोल ठसा उमटवून जातात.

हे पुस्तक अशा एका संगीत संस्कृतीचा मागोवा घेते, जी काही दशकांत फुलली, मुंबईच्या आत्म्याला आकार देऊन गेली आणि नंतर हळूहळू विस्मरणात गेली. म्हणून Taj Mahal Foxtrot आपल्याला विचार करायला  लावते की आपल्या सांस्कृतिक इतिहासात कोणाचे सूर जपले जातात आणि कोणाचे हरवून जातात?

धन्यवाद,
योगेश गोगवेकर