Review of Book-The Book Hunters of Katpadi( द बुक हंटर्स ऑफ कटपडी )

 

पुस्तक परिचय : द बुक हंटर्स ऑफ कटपडी (The Book Hunters of Katpadi)
लेखक : प्रदीप सेबॅस्टियन
भाषा : इंग्रजी
पृष्ठे : ४२०
प्रकाशक : Hachette India
शब्दांकन : योगेश गोगवेकर
पत्ता : माहीम, मुंबई

The Book Hunters of Katpadi हे प्रदीप सेबॅस्टियन यांचे इंग्रजी पुस्तक वाचकाला चेन्नईजवळील कटपडी या परिसरात नेऊन ठेवते. येथे ‘बिब्लिओ’ नावाचे एक जुने, दुर्मिळ पुस्तकांचे दुकान आहे. या दुकानाची मालकीण निलांबरी अदिगल आणि तिची तरुण सहाय्यक कायलवेली अंबुचेलवन या दोघी मिळून या विलक्षण दुकानाचा कारभार पाहतात. दुर्मिळ पुस्तकांची जपणूक, त्यांचा शोध आणि त्यांच्याशी निगडित असलेली माणसे या साऱ्यांमधून कादंबरीचा प्रवास सुरू होतो.

१९व्या शतकातील संशोधक सर रिचर्ड फ्रान्सिस बर्टन यांच्या हरवलेल्या हस्तलिखितांचा शोध घेताना निला आणि कायल चेन्नईपासून उटीपर्यंत अनेक संग्राहक, पुस्तक बांधणी करणारे कारागीर, अभ्यासक आणि ग्रंथप्रेमी यांच्याशी संवाद साधतात. या शोधयात्रेतून दुर्मिळ पुस्तकांच्या वेडसर, उत्कट आणि काहीसे रहस्यमय अशा जगाचे दर्शन घडते. त्यामुळे ही कादंबरी गूढतेचा आभास निर्माण करत असली, तरी तिचा केंद्रबिंदू माणूस आणि पुस्तक यांच्यातील नाते हाच आहे.

या पुस्तकाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यामागे असलेले सखोल संशोधन. लेखक वाचकाला कोरडी माहिती देत नाही; उलट कटपडीतील जुन्या पुस्तकांच्या दुनियेत प्रत्यक्ष घेऊन जातो. धूळ खात पडलेल्या कपाटातून एखादे जुने पुस्तक काढताना त्याच्याशी जोडलेली कथा तो आपल्याला सांगतो. ही कथा सांगताना प्रदीप सेबॅस्टियन यांची भाषा साधी, प्रवाही आणि आत्मीय आहे. त्यामुळे वाचक केवळ वाचक राहत नाही, तर त्या अनुभवाचा भाग बनतो. लेखकाच्या लेखनात कुठेही बौद्धिक अहंकार दिसत नाही; उलट तो पुस्तकप्रेमी माणसांच्या वेडाकडे आदराने पाहतो.

कथानकाच्या दृष्टीने पाहता, या पुस्तकात फारसे थरारक रहस्य नाही; मात्र एक अनपेक्षित वळण आहे, जे वाचनाला रंगत आणते. पुस्तकाच्या जगाभोवती फिरणाऱ्या या कथेत छापील पुस्तके, पहिल्या आणि दुर्मिळ आवृत्या, संग्राहक आणि ग्रंथविक्रेते यांचा उल्लेख वारंवार येतो. हे जग भारतीय संदर्भात उभे केलेले आहे जिथे पाश्चिमात्य देशांप्रमाणे मोठे ग्रंथसंग्रह किंवा प्रचंड बाजारपेठ नाही. ही मर्यादा स्पष्ट करताना लेखक पाश्चिमात्य देशांतील संग्रह, महान ग्रंथ आणि संग्रहकर्त्यांचा संदर्भही देतो. पुस्तकनिर्मितीची प्रक्रिया, दुर्मिळ आवृत्यांचे महत्त्व आणि पुरातन पुस्तकांच्या व्यवहारातील बारकावे वाचकाला मोहवून टाकतात. त्यासोबतच चेन्नईची संस्कृती, परिसर आणि माणसे यांचे केलेले चित्रण कादंबरीला अधिक जिवंत बनवते.

या कादंबरीत निला आणि कायल या दोन महिला दुर्मिळ पुस्तकांच्या जतनासाठी झटताना दिसतात. एका जुन्या ग्रंथालयातील ग्रंथपाल मौल्यवान पुस्तके चोरतो, आणि या दोघी ती पुस्तके पुन्हा ग्रंथालयाला मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न करतात. या प्रसंगांतून एक महत्त्वाचा विचार अधोरेखित होतो तो म्हणजे पुस्तके ही केवळ ज्ञानाची साधने नसून माणसाची स्मृती जपणारी माध्यमे आहेत. जुने पुस्तक म्हणजे पूर्वीच्या वाचकांचे ठसे, त्यांचे विचार आणि त्यांची जीवनकहाणी यांचे साठवलेले अवशेष असतात. कटपडीतील हे पुस्तकशोधक अनेकदा पुस्तके विकत घेण्याऐवजी ती भंगारात जाण्यापासून, विस्मृतीत गाडली जाण्यापासून वाचवतात.

हे पुस्तक वाचताना आत्मपरीक्षण घडते. पुस्तकांकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन काय आहे, याचा विचार करायला लावते. पुस्तके ही केवळ उपयोग संपल्यावर बाजूला ठेवण्याची वस्तू नसून आपल्या वैचारिक आणि भावनिक आयुष्याचा अविभाज्य भाग आहेत. लेखक कुठेही थेट उपदेश करत नाही; पण त्याच्या कथनातून हे सत्य सहजपणे उलगडत जाते. या कादंबरीतील पुस्तकविक्रेते, संग्राहक आणि कारागीर कधी फारसे शिकलेले नसले, तरी त्यांचे पुस्तकांविषयीचे ज्ञान थक्क करणारे आहे. त्यामुळे या व्यक्तिरेखा जिवंत भासतात. कदाचित म्हणूनच हे पुस्तक नॉन-फिक्शन असूनही कथात्मक कादंबरी सारखे वाचले जाते.

The Book Hunters of Katpadi  हे एका संक्रमण काळाचे दस्तऐवजीकरण आहे. डिजिटल माध्यमांचा वेग वाढत असतानाही छापील पुस्तकांचे अस्तित्व अजूनही टिकून आहे. कटपडीतील पुस्तकशोधक ही लढाई शांतपणे, ठामपणे लढत आहेत. ते कदाचित क्रांतिकारक नसतील, पण संस्कृतीचे राखणदार नक्कीच आहेत. त्यामुळे काही वाचकांना हे पुस्तक संथ वाटू शकते. यात नाट्यमय संघर्ष नाहीत; पण हे पुस्तक वाचकाला थांबायला, विचार करायला आणि सावकाश वाचायला लावते, हेच त्याचे सौंदर्य आहे.

म्हणून The Book Hunters of Katpadi हे पुस्तक पुस्तकांवर प्रेम करणाऱ्या प्रत्येकासाठी एक भावनिक अनुभव ठरते. ते वाचकाला केवळ माहिती देत नाही, तर अधिक संवेदनशील बनवते. वाचनसंस्कृती, लहान शहरांचे सांस्कृतिक जीवन आणि माणूस–पुस्तक या नात्यावर खोलवर विचार करायला लावते. मराठी वाचकांसाठी हे पुस्तक विशेष महत्त्वाचे आहे, कारण महाराष्ट्रातही अशा अनेक ‘कटपडी’ आणि अनेक पुस्तक शोधक अस्तित्वात आहेत. हे पुस्तक वाचताना आपल्या आजूबाजूच्या जुन्या पुस्तकांच्या दुकानांची, फुटपाथवरील ग्रंथविक्रेत्यांची आणि आपल्या स्वतःच्या वाचनप्रवासाची आठवण येते.

शेवटी असे म्हणावेसे वाटते की, The Book Hunters of Katpadi हे केवळ पुस्तकांबद्दलचे पुस्तक नाही; ते माणसांबद्दल, स्मृतींबद्दल आणि टिकून राहणाऱ्या संस्कृतींबद्दलचे पुस्तक आहे, जे शांतपणे, प्रामाणिकपणे आणि दीर्घकाळ मनात रेंगाळत राहते.

धन्यवाद
योगेश गोगवेकर