Book Review The Art of Captaincy by Mike Brearley

 

पुस्तक परिचय:The Art of Captaincy
लेखक:माईक ब्रेअर्ली
पृष्ठे:३०४
प्रकाशक:Pan Macmillan
शब्दांकन:योगेश गोगवेकर
पत्ता:माहीम,मुंबई
संकेतस्थळ:

कुठल्याही खेळापेक्षा क्रिकेटमध्ये कर्णधाराची भूमिका अधिक महत्त्वाची मानली जाते. याचे प्रमुख कारण म्हणजे या खेळात कर्णधाराला केवळ कौशल्यपूर्ण खेळ नव्हे, तर योग्य वेळी योग्य डावपेच आखण्यासाठी खेळाच्या सूक्ष्म बारकाव्यांची सखोल जाण असणे आवश्यक असते. हीच भूमिका इंग्लंड संघाचे माजी कर्णधार माईक ब्रेअर्ली यांनी त्यांच्या The Art of Captaincy या इंग्रजी पुस्तकात अत्यंत प्रभावीपणे मांडली आहे. हे पुस्तक केवळ क्रिकेटविषयक न राहता, व्यवस्थापन आणि नेतृत्व कसे प्रभावीपणे करता येते याचेही सुंदर विश्लेषण करते.

आपल्याकडे उपलब्ध असलेल्या खेळाडूंकडून सर्वोत्तम कामगिरी कशी करून घ्यावी, याबाबत ब्रेअर्ली प्रामुख्याने तीन मुद्दे अधोरेखित करतात. पहिल्या मुद्द्यानुसार, कर्णधाराकडे वेगवेगळ्या भूमिका बजावणाऱ्या खेळाडूंशी काम करण्याची समज आणि संघाच्या ध्येयासाठी त्यांच्याकडून सर्वोत्तम कामगिरी करून घेण्याचा दृष्टिकोन असणे आवश्यक आहे. दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे विरोधी संघातील खेळाडूंचा मानसिक व तांत्रिक दृष्टिकोन समजून घेऊन स्वतःची तयारी सुनिश्चित करणे आणि येणाऱ्या आव्हानांना सामोरे जाणे. तिसऱ्या मुद्द्यात ते क्रिकेटची नीतीमत्ता जपण्यावर भर देतात. खेळातील आकर्षकपणा टिकवण्यासाठी स्लेजिंग सारख्या प्रकारांना त्यांनी स्पष्ट विरोध केला आहे.

१९८५ साली लिहिलेले हे पुस्तक क्रिकेटच्या मैदानावरील कर्णधारपद आणि नेतृत्व कलेवरील एक उत्कृष्ट ग्रंथ मानले जाते. काळानुसार क्रिकेटच्या नियमांमध्ये बरेच बदल झाले असले, तरी क्षेत्ररक्षणासंदर्भात मांडलेल्या काही मुद्द्यांवर आज मतभेद होऊ शकतात. मात्र कर्णधार म्हणून स्वीकारावी लागणारी आव्हाने, संघाचे नेतृत्व करताना आवश्यक असलेले गुण आणि कर्णधाराच्या मानसिक व नैतिक क्षमतेबाबत मांडलेले विचार आजही तितकेच सुसंगत आणि मान्य आहेत.

या पुस्तकाच्या पहिल्या आणि शेवटच्या प्रकरणांत नेतृत्वाची संकल्पना अतिशय रोचक पद्धतीने उलगडली आहे. चर्चात्मक शैलीतून सादर केलेले हे विवेचन विचारप्रवर्तक आणि चिंतनशील आहे. त्यामुळे The Art of Captaincy हे पुस्तक कर्णधाराची भूमिका केवळ मैदानावरील तांत्रिक निर्णयांपुरती, जसे की योग्य वेळी गोलंदाज बदलणे, फलंदाजीचा क्रम ठरवणे, आक्रमक क्षेत्र रचना आखणे किंवा दबावाच्या क्षणी धाडसी निर्णय घेणे इथ पर्यंत मर्यादित ठेवत नाही. ते नेतृत्व, मानसशास्त्र, संवादकौशल्य आणि माणूसपणाची सूक्ष्म जाण यांचा सखोल विचार मांडते. स्वतः मानसोपचारतज्ज्ञ असलेल्या ब्रेअर्लींच्या मते नेतृत्व ही केवळ तांत्रिक कौशल्य नसून मानवी नातेसंबंधांची सखोल समज आणि जबाबदारीची जाण असलेली एक कला आहे.

या पुस्तकाची भाषा जरी आत्मसंवादात्मक असली, तरी हे आत्मचरित्र नाही. संवादकौशल्याला लेखकाने विशेष महत्त्व दिले आहे. दबावाच्या क्षणी साधे, स्पष्ट आणि नेमके संवाद अत्यावश्यक असतात, असे त्यांचे मत आहे. अति गुंतागुंतीच्या सूचनांमुळे खेळाडूंमध्ये गोंधळ आणि अस्वस्थता वाढू शकते. म्हणून कर्णधाराने आपली भूमिका स्पष्ट ठेवून खेळाडूंना त्यांच्या क्षमतेनुसार खेळू द्यावे. काही प्रसंगी शब्दांपेक्षा देहबोली, आवाजातील शांतता आणि मैदानावरील वर्तन अधिक प्रभावी ठरते, कारण याचा थेट परिणाम संघाच्या मनोबलावर होतो.

नम्रता हा या पुस्तकाचा एक महत्त्वाचा पैलू आहे. अनेक नेतृत्वविषयक पुस्तकांप्रमाणे अधिकार आणि वर्चस्व यांचा गौरव न करता, ब्रेअर्ली नेतृत्वाला सहकाऱ्याची प्रक्रिया मानतात. प्रभावी कर्णधार होण्यासाठी स्वतःच्या मर्यादा ओळखणे, अनुभवी खेळाडूंचा सल्ला ऐकणे आणि मतभेदांना खुल्या मनाने सामोरे जाणे आवश्यक असल्याचे ते सांगतात. अधिकार वाटून घेणे म्हणजे कमजोरी नसून तीच नेतृत्वाची खरी ताकद आहे, हा विचार लेखक सातत्याने अधोरेखित करतात.

शिस्त आणि स्वातंत्र्य यातील समतोल साधणे हा नेतृत्वाचा अत्यंत महत्त्वाचा गुण असल्याचे हे पुस्तक स्पष्ट करते. संघासाठी नियम आणि चौकट आवश्यक असली, तरी अति नियंत्रण खेळाडूंची सर्जनशीलता मारून टाकते. खेळाडूंवर विश्वास ठेवून त्यांना निर्णयस्वातंत्र्य दिल्यानेच ते सर्वोत्तम कामगिरी करू शकतात, असा ब्रेअर्लींचा ठाम विश्वास आहे. कर्णधाराचे खरे काम म्हणजे योग्य मर्यादा ठरवणे आणि त्या चौकटीत व्यक्तीचे स्वातंत्र्य जपणे.

हे पुस्तक सुमारे चाळीस वर्षांपूर्वी लिहिलेले असले आणि त्यातील उदाहरणे प्रामुख्याने कसोटी क्रिकेटमधील असली, तरी आजच्या आधुनिक क्रिकेटमध्ये, विशेषतः टी-२० प्रकारात, ही तत्त्वे तितकीच लागू पडतात. कारण तंत्रज्ञानाचे महत्त्व वाढले असले, तरी मानवी भावना बदललेल्या नाहीत. आत्मविश्वास, दबाव, संघभावना आणि विश्वास या मूल्यांचे महत्त्व आजही कायम आहे. त्यामुळे The Art of Captaincy हे पुस्तक क्रिकेट पुरते मर्यादित न राहता आधुनिक नेतृत्वविषयक चर्चेतही महत्त्वाचे ठरते.

इंग्लंडच्या सर्वांत विचारशील कर्णधारांपैकी एकाने लिहिलेले हे पुस्तक रणनीतीबरोबरच मानसशास्त्र, संघगतिशीलता, दबावाखाली निर्णय घेण्याची क्षमता आणि नेतृत्वाच्या अनेकदा दुर्लक्षित पैलूंवर सखोल चिंतन करते. म्हणूनच पाकिस्तान संघाचे माजी कर्णधार, सुप्रसिद्ध अष्टपैलू खेळाडू आणि माजी पंतप्रधान इम्रान खान या पुस्तकाबद्दल म्हणतात:
”For cricketers in general and all aspiring captains in particular Brearley’s Art of Captaincy is an excellent book. It covers not only those areas of the game that concern cricket captains but also throws light on various cricket issues. Above all the book confirms to cricket followers Brearley’s grasp of the subtleties of the game”.

याचा मराठी अनुवाद असा —
“सर्वसाधारणपणे क्रिकेटपटूंसाठी आणि विशेषतः इच्छुक कर्णधारांसाठी ब्रेअर्लीचे द आर्ट ऑफ कॅप्टनसी हे एक उत्कृष्ट पुस्तक आहे. ते केवळ कर्णधारांशी संबंधित बाबींचाच विचार करत नाही, तर क्रिकेटमधील विविध पैलूंवर प्रकाश टाकते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, खेळाच्या सूक्ष्म बारकाव्यांवरील ब्रेअर्लींची पकड या पुस्तकातून स्पष्टपणे दिसून येते.”

हे पुस्तक क्रिकेटच्या बाहेरही व्यवस्थापन, शिक्षण, राजकारण, समाजकार्य अशा अनेक क्षेत्रांतील नेतृत्वासाठी मार्गदर्शक ठरू शकते. अनिश्चिततेत निर्णय घेणे, संघाला प्रेरित ठेवणे आणि मानवी नातेसंबंध जपणे—या सर्व बाबींवरील ब्रेअर्लींची निरीक्षणे सार्वत्रिक स्वरूपाची आहेत. थोडक्यात सांगायचे तर, The Art of Captaincy हे क्रिकेटमधील नेतृत्वावर एक कालातीत चिंतन आहे. अधिकार, आक्रमकता किंवा मोठ्या घोषणांपेक्षा समज, संवेदनशीलता आणि विश्वास यांमधूनच खरे नेतृत्व घडते, ही जाणीव हे पुस्तक वाचकांना करून देते. मैदानावर असो वा मैदानाबाहेर, नेतृत्व समजून घ्यायचे असेल तर माईक ब्रेअर्ली यांचे हे पुस्तक आजही तितकेच प्रेरणादायी आणि मार्गदर्शक आहे.

धन्यवाद
योगेश गोगवेकर