विषय: पुस्तक परिचय
पुस्तकाचे नाव: द फियर ऑफ फ्रीडम (The Fear of Freedom)
लेखक:
एरिक फ्रॉम (Erich Fromm )
प्रकाशक:
Routledge
पाने: २७२
किमत: रुपये ६६७/-
शब्दांकन : योगेश गोगवेकर
अशी काही पुस्तके असतात जी त्यांच्या काळापुरती नसतात; ती कोणत्याही काळात तितकीच लागू पडतात, प्रश्न विचारतात आणि अस्वस्थ करतात. एरिक फ्रॉम यांचे द फियर ऑफ फ्रीडम हे असेच एक पुस्तक. १९४१ साली लिहिले गेले असले, जग युद्धाच्या सावटाखाली दबलेले असताना प्रकाशित झाले असले, तरी आज वाचताना ते जणू आपल्या काळावरच भाष्य करत आहे असे वाटते. आधुनिक जगाने माणसाला मध्ययुगीन अधिकारांच्या बाह्य बंधनांपासून मुक्त केले, परंतु त्याचवेळी मनाच्या आतील बंधनांनी नवीन संकटे निर्माण केली—हे या पुस्तकाचे केंद्रबिंदू. त्यामुळेच फ्रॉम आपल्याला विचारतो : जर आपण स्वातंत्र्याला इतके महत्त्व देतो, तर मग त्याच स्वातंत्र्याची भीती आपल्याला वारंवार का वाटते?
जर्मन मनोविश्लेषक, तत्त्वज्ञ व मानवतावादी एरिक फ्रॉम यांच्या मते, स्वातंत्र्य ही सहज मिळणारी गोष्ट नाही—ते एक जबाबदारीचे, कधी कधी अस्वस्थ करणारे आवाहन आहे. मध्ययुगीन दडपशाहीतून बाहेर पडताना माणसाने जुन्या परंपरा झाडून टाकल्या, पण त्याच वेळी तो आपल्या जगात हरवून गेला. स्वायत्ततेच्या बदल्यात त्याला एकटेपणाची, अनिश्चिततेची किंमत द्यावी लागली. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या जर्मनीत फ्रॉमने हीच शोकांतिका अनुभवली. नाझीवादाचा उदय हा केवळ राजकीय किंवा आर्थिक नव्हता—तो मानसिक होता. “एक राष्ट्र, एक नेता” या घोषणेतील सांत्वनासाठी लाखो लोकांनी स्वतःचे स्वातंत्र्य बाजूला सारले. बाहेरून मिळालेल्या सुरक्षिततेच्या बदल्यात त्यांनी आतील माणुसकी आणि विवेक गमावला. दिसायला सर्वजण ‘स्वतंत्र’ होते—परंतु त्यांच्या हृदयाला स्वातंत्र्य नव्हते.
आज जग बदलले आहे, तंत्रज्ञान वाढले आहे, पण अस्वस्थता तितकीच आहे—किंबहुना अधिकच. सततच्या सूचना, आवाज, मतप्रवाहांनी आपण वेढले गेले आहोत; कनेक्टिव्हिटी असूनही खोलवर एकाकी आहोत. फ्रॉमच्या काळातील “ऑटोमॅटॉन अनुरूपता” आज “अल्गोरिथमिक अनुरूपता” झाली आहे. चुका करण्याच्या भीतीने आपण स्वातंत्र्य बाजूला ठेवतो; स्वतःसुद्धा आपण आपली ओळख ‘तयार केलेल्या’ व्यक्तिमत्वातून घेतो. माहिती अफाट आहे, पण आपण विचार उधार घेतो; जोडण्या असंख्य, पण स्वतःपासून दुरावा अधिक. एकेकाळी सार्वजनिक चौकापुरता असलेला जनमताचा दबाव आज तंत्रज्ञानामुळे आपल्या मनाच्या खाजगी कोपऱ्यात पोहोचला आहे. दिशाभूल आणि भीती वाढत आहे, आणि जग पुन्हा सुरक्षिततेच्या वचनांनी नियंत्रण शोधणाऱ्या शक्तींसाठी ग्रहणशील होत आहे.
तरीही, फ्रॉम यांना वाटते की स्वातंत्र्याची भीती ही पराभवाची खूण नाही—ती जागृतीची हाक आहे. त्यांच्यानुसार खरे स्वातंत्र्य म्हणजे बंधनांचा अभाव नव्हे, तर अंतःशक्तीची उपस्थिती. मुक्त असणे म्हणजे मनाला येईल तसे वागणे नव्हे; आपल्या क्षमतेनुसार, प्रामाणिकपणे, प्रेमाने आणि तर्काने जगणे हेच खरे स्वातंत्र्य. भीतीपोटी अनुकरण करण्याऐवजी स्वतःला तयार करणे—ही मुक्ततेची खरी किमया. बाह्य बंदिस्तीच्या भिंती आपण तोडल्या असतील, परंतु आता आपण उभे आहोत एका विशाल, अनिश्चित मोकळ्या मैदानात—आणि प्रश्न आहे : या मुक्ततेचे आपण काय करणार?
फ्रॉम एक मानवतावादी होता. त्याच्या मते प्रेम हे भावना नसून माणसाची निर्मितीशील शक्ती आहे. अहंकार किंवा द्वेष माणसाला कधीच मुक्त करू शकत नाहीत; प्रेम मात्र एखाद्याला सर्वांत सखोल, सर्जनशील स्वातंत्र्य देऊ शकते. म्हणूनच त्याचे शब्द आजही तितकेच लागू पडतात. सोशल मीडियाच्या प्रभावाखाली आपण आपले विचार लपवतो, गर्दीच्या मतांमध्ये हरवतो. फ्रॉम हे नेमके सांगतात—स्वातंत्र्याची भीती म्हणजे स्वतःला भेटण्याची भीती. आणि ती जिंकली तरच आपल्यात सन्मानाने, जागरूकतेने जगण्याची क्षमता निर्माण होते.
फ्रॉम यांच्या दृष्टीने स्वातंत्र्य म्हणजे कुठलेच बंधन नसणे नसून ते प्रेम, विवेक आणि करुणेने विणलेली स्वेच्छेची नवी बांधिलकी आहे. म्हणूनच द फियर ऑफ फ्रीडम हे पुस्तक आशादायी आहे. स्वातंत्र्य ही काही निवडकांची विलासिता नाही; ती सर्वांची क्षमता आहे. म्हणून घाबरून न जाता जाणीवपूर्वक, निर्भयपणे, स्वतःचे व्यक्तिमत्व हरवू न देता जगणे आवश्यक आहे. आभासी क्रिया व आभासी व्यक्तिमत्व यात अडकू नये—कारण ते मूळ व्यक्तिमत्व नष्ट करतात आणि दुसऱ्याच्या अपेक्षांचे प्रतिनिधित्व करणारा मुखवटा घालून ठेवतात. स्वातंत्र्य म्हणजे रोजच्या धैर्याची कृती—स्वतःला लपवून न ठेवता प्रामाणिकपणे प्रकट करणे, जगाशी बंडखोर होऊन शांततेने संवाद साधणे.
या पुस्तकाद्वारे फ्रॉम आपल्याला आठवण करून देतात की स्वातंत्र्य ही कधीच साधी भेट नाही. बाह्य बंधने तुटली असली तरी स्वतः असण्याचे साहस आपण अजूनही पूर्णपणे शिकलेलो नाही. प्रेमाने, निर्मितीच्या ऊर्जेने आणि भीतीशिवाय विचार करण्याच्या धैर्याने जगले तरच स्वातंत्र्याची खरी फळे मिळतात—हा त्यांचा मुख्य संदेश आणि आजही तेवढाच उपयुक्त.
एरिक फ्रॉम माझा आवडता लेखक आहे. त्याची अनेक पुस्तके मी वाचली आहेत. द फियर ऑफ फ्रीडम हे पुस्तक मी नुकतेच पुन्हा वाचले आणि पुन्हा एकदा जाणवले—ऐंशी वर्षांपूर्वी लिहिलेल्या या प्रत्येक ओळी आजच्या काळासाठीसुद्धा तितक्याच उपयोगी आणि विचार करायला भाग पाडणाऱ्या आहेत.
धन्यवाद
योगेश गोगवेकर
Comments
Post a Comment