विषय: पुस्तक परीक्षण
पुस्तकाचे नाव: Pereira Maintains (परेरा मेंटेन्स)
लेखक: Antonio Tabucchi (अँटोनियो ताबुची)
प्रकाशक: Penguin Random House UK (पेंग्विन रँडम हाऊस यूके)
पाने: १४४
किमत: रुपये ४९९/-
शब्दांकन : योगेश गोगवेकर
परेरा मेंटेन्स ही अँटोनियो ताबुची यांनी उत्कृष्टपणे लिहिलेली सहानुभूती पूर्ण कादंबरी आहे. या कादंबरीचा नायक मध्यम वयस्क विधुर आहे जो लिस्बन या पोर्तुगालच्या राजधानीत राहतो. त्याच्या जवळ दिवंगत पत्नीच्या फोटोशिवाय दुसरे काही नाही. बऱ्याच वेळेला तो त्या फोटोबरोबर एकटाच संवाद करीत असतो. एका दुय्यम दर्जा असलेल्या वृत्तपत्रात सांस्कृतिक विभागाचा संपादक म्हणून तो काम करीत आहे, जेथे तो १९ व्या शतकातील फ्रेंच साहित्य पोर्तुगीज भाषेत भाषांतरीत करुन या वृत्तपत्रात प्रसिद्ध करत असतो आणि त्यातच त्याला आनंद मिळत असतो.
ही कादंबरी जरी १९९३ मध्ये लिहिली असली तरी या पुस्तकात जो कालखंड व्यथित केला आहे तो २५ जुलै १९३८ पासूनचा आहे. लिस्बन आणि त्या शहराच्या आसपास असलेल्या प्रदेशात घडलेल्या घटनांच्या आधारे ही कादंबरी लिहिली गेली आहे. लिस्बन हे एक मोठे शहर असून भौगोलिक दृष्ट्या ते स्पेनने वेढलेले आहे. त्यावेळेस स्पेनमध्ये सिविल वॉर होऊन जनरल फ्रांको या हुकुमशहाचे राज्य सुरु झाले आहे. जर्मनीत हिटलर आणि इटलीत मुसोलिनी यांची फॅसिस्ट राजवट धुमाकूळ घालत होती. त्याला पोर्तुगाल सुद्धा अपवाद नाही.
इ.स. १९३२ मध्ये अँटोनियो डी ऑलिव्हेरा सालाझार नावाचा हुकुमशहा पोर्तुगालचा पंतप्रधान बनला. त्याने पोर्तुगालमध्ये एकच राष्ट्रीय पक्ष असेल आणि तोच प्रत्येक कारभार करेल असे जाहीर केले. पुढे त्याने खोट्या सार्व मतदानाचा उपयोग करून उजव्या विचारसरणीची नवीन राज्यघटना मंजूर केली. त्यानंतर त्याने एस्टाडो नोवो नावाची फॅसिस्टकडे झुकणारी उजवी हुकूमशाही राजवट स्थापन केली. अशाप्रकारे पोर्तुगालमध्ये दुसरे प्रजासत्ताक तयार झाले. सालाझारचा सामाजिक सुधारणांच्या कार्यक्रमाला, समाजवादाला आणि उदारमतवाद याला विरोध होता. तो कॅथोलिक धर्माचा समर्थक, पुराणमतवादी आणि राष्ट्रवादी होता. ही हुकूमशाही १९७४ मध्ये पोर्तुगीज लोकांनी संपवून टाकली आणि तिसऱ्या प्रजासत्ताकमध्ये प्रवेश केला.
त्यामुळे १९३८ मध्ये लिस्बन मध्ये भीतीदायक वातावरण आहे. प्रत्येकजण कोणत्यातरी दबावाखाली वागत आहे. अशा वातावरणात डॉ रिकार्डो परेरा तिथे कार्यरत आहे. तो ज्या लिस्बनमध्ये राहतो ते लिस्बन त्याच्या विचारांशी मिळते जुळते नाही आहे. म्हणून तो राजकीय विषयावर काही बोलत नाही. पोर्तुगालमध्ये घडत असलेल्या राजकीय गोष्टींशी त्याला काही देणेघेणे नाही असे भासवत तो स्वतःचे व्यक्तिमत्व जपण्याचा आटोकाट प्रयत्न करीत आहे. आपल्या देशात लक्षणीय बदल झाले आहेत आणि ते सतत बदलत आहे. हे भविष्यासाठी चांगले नाही या वस्तुस्थितीबद्दल तो पूर्णपणे अनभिज्ञ नाही, परंतु त्याचा पुढील लेख काय असेल हे ठरवण्यात तो अधिक चिंतित आहे, त्याबद्दल काहीतरी करण्याची त्याची इच्छा आहे.
लेखक: Antonio Tabucchi (अँटोनियो ताबुची)
प्रकाशक: Penguin Random House UK (पेंग्विन रँडम हाऊस यूके)
पाने: १४४
किमत: रुपये ४९९/-
शब्दांकन : योगेश गोगवेकर
परेरा मेंटेन्स ही अँटोनियो ताबुची यांनी उत्कृष्टपणे लिहिलेली सहानुभूती पूर्ण कादंबरी आहे. या कादंबरीचा नायक मध्यम वयस्क विधुर आहे जो लिस्बन या पोर्तुगालच्या राजधानीत राहतो. त्याच्या जवळ दिवंगत पत्नीच्या फोटोशिवाय दुसरे काही नाही. बऱ्याच वेळेला तो त्या फोटोबरोबर एकटाच संवाद करीत असतो. एका दुय्यम दर्जा असलेल्या वृत्तपत्रात सांस्कृतिक विभागाचा संपादक म्हणून तो काम करीत आहे, जेथे तो १९ व्या शतकातील फ्रेंच साहित्य पोर्तुगीज भाषेत भाषांतरीत करुन या वृत्तपत्रात प्रसिद्ध करत असतो आणि त्यातच त्याला आनंद मिळत असतो.
ही कादंबरी जरी १९९३ मध्ये लिहिली असली तरी या पुस्तकात जो कालखंड व्यथित केला आहे तो २५ जुलै १९३८ पासूनचा आहे. लिस्बन आणि त्या शहराच्या आसपास असलेल्या प्रदेशात घडलेल्या घटनांच्या आधारे ही कादंबरी लिहिली गेली आहे. लिस्बन हे एक मोठे शहर असून भौगोलिक दृष्ट्या ते स्पेनने वेढलेले आहे. त्यावेळेस स्पेनमध्ये सिविल वॉर होऊन जनरल फ्रांको या हुकुमशहाचे राज्य सुरु झाले आहे. जर्मनीत हिटलर आणि इटलीत मुसोलिनी यांची फॅसिस्ट राजवट धुमाकूळ घालत होती. त्याला पोर्तुगाल सुद्धा अपवाद नाही.
इ.स. १९३२ मध्ये अँटोनियो डी ऑलिव्हेरा सालाझार नावाचा हुकुमशहा पोर्तुगालचा पंतप्रधान बनला. त्याने पोर्तुगालमध्ये एकच राष्ट्रीय पक्ष असेल आणि तोच प्रत्येक कारभार करेल असे जाहीर केले. पुढे त्याने खोट्या सार्व मतदानाचा उपयोग करून उजव्या विचारसरणीची नवीन राज्यघटना मंजूर केली. त्यानंतर त्याने एस्टाडो नोवो नावाची फॅसिस्टकडे झुकणारी उजवी हुकूमशाही राजवट स्थापन केली. अशाप्रकारे पोर्तुगालमध्ये दुसरे प्रजासत्ताक तयार झाले. सालाझारचा सामाजिक सुधारणांच्या कार्यक्रमाला, समाजवादाला आणि उदारमतवाद याला विरोध होता. तो कॅथोलिक धर्माचा समर्थक, पुराणमतवादी आणि राष्ट्रवादी होता. ही हुकूमशाही १९७४ मध्ये पोर्तुगीज लोकांनी संपवून टाकली आणि तिसऱ्या प्रजासत्ताकमध्ये प्रवेश केला.
त्यामुळे १९३८ मध्ये लिस्बन मध्ये भीतीदायक वातावरण आहे. प्रत्येकजण कोणत्यातरी दबावाखाली वागत आहे. अशा वातावरणात डॉ रिकार्डो परेरा तिथे कार्यरत आहे. तो ज्या लिस्बनमध्ये राहतो ते लिस्बन त्याच्या विचारांशी मिळते जुळते नाही आहे. म्हणून तो राजकीय विषयावर काही बोलत नाही. पोर्तुगालमध्ये घडत असलेल्या राजकीय गोष्टींशी त्याला काही देणेघेणे नाही असे भासवत तो स्वतःचे व्यक्तिमत्व जपण्याचा आटोकाट प्रयत्न करीत आहे. आपल्या देशात लक्षणीय बदल झाले आहेत आणि ते सतत बदलत आहे. हे भविष्यासाठी चांगले नाही या वस्तुस्थितीबद्दल तो पूर्णपणे अनभिज्ञ नाही, परंतु त्याचा पुढील लेख काय असेल हे ठरवण्यात तो अधिक चिंतित आहे, त्याबद्दल काहीतरी करण्याची त्याची इच्छा आहे.
डॉ. परेरा जरी अराजकीय असला तरी तो अनुरूप आहे. शास्त्रीय संगीत आणि साहित्याची त्याला आवड आहे. तरुणपणी तो क्राइम रिपोर्टर होता. आता तो काही प्रमाणात वार्धक्याकडे झुकलेला असल्यामुले तो दुय्यम दर्जाच्या वृत्तपत्रात सांस्कृतिक विभागाचा संपादक म्हणून काम करीत आहे आणि त्यात तो समाधानी आहे. वृत्तपत्राच्या मुख्य संपादकांनी त्याला जे आवडते ते लिहिण्यासाठी स्वातंत्र दिले आहे. पण जुन्या पोर्तुगीज कथांचे पुनर्मुद्रण करण्याऐवजी तो फ्रेंच कथाच अनुवादीत करण्यास अधिक उत्सुक असतो. त्याने भाषांतरित केलेल्या कथा लोकांमध्ये लोकप्रिय असतात तरीपण तो एकटाच असतो. तो वृत्तपत्राच्या मुख्य कार्यालातून काम न करता Rue Rodrigo da Fonseca येथे छोटीसी जागा घेऊन तो काम करत असतो. त्यासाठी त्याने एक मदतनीस ठेवलेला असतो.
वर म्हटल्याप्रमाणे डॉ परेरा हा वयस्क माणूस असून विधुर आहे. त्याच्या पत्नीचे निधन झाले आहे. त्याला हृदयविकार आणि रक्तदाबाचा त्रास आहे. त्याचा आहार म्हणजे ऑम्लेट ऑक्स फाइन हर्ब्स आणि अत्यंत गोड लिंबूपाण्याचे ग्लासेस एवढेच आहे. कोणत्याही प्रकारचे मद्य तो घेत नाही. त्याच्या डॉक्टरांनी त्याला सवयी बदलायला सांगितले आहे. हे सर्व पाळण्यापेक्षा त्याला मृत्यू चांगला वाटत असतो. अशा वेळेस एका मासिकात मृत्यूचे प्रतिबिंब यावर आलेला लेख त्याच्या वाचनात येतो. तो लेख लिहिलेला असतो लिस्बन विद्यापीठातून तत्त्वज्ञानात पदवी प्राप्त केलेल्या फ्रान्सिस्को मॉन्टेरो रॉसी या तरुण माणसाने. हा लेख वाचल्यावर डॉ परेरा प्रभावित होतो आणि हा माणूस चांगला सहायक म्हणून आपल्याला लाभू शकेल असे त्याला वाटते. मग डॉ परेरा टेलिफोन डिरेक्टरीमध्ये त्याचा नंबर शोधतो, त्याला कॉल करतो आणि त्याची भेट घेतो. तिथे रॉसि आपल्या मैत्रिणीला म्हणजे मार्टाला घेऊन आलेला असतो.
रॉसी हा तरुण स्पेनमधील फॅसिस्ट विरोधी शक्तींना मदत करीत असतो. त्यासाठी तो पोर्तुगीज मधील तरुणांना या लढ्यात ओढण्याचा प्रयत्न करतो. रॉसीची तरुण मैत्रीण मार्टा त्याला सर्वप्रकारची मदत करीत असते. त्याचप्रमाणे रॉसीचा एक तरुण चुलत भाऊ बनावट पासपोर्ट बनवून त्याला मदत करीत असतो. आपल्या चुलत भावाला सुरक्षित जागा शोधून देण्यासाठी रॉसी डॉ. परेराकडे मदत मागतो. भेटीच्या दरम्यान रॉसीने लिहिलेला लेख परेराला त्याच्या वृत्तपत्रात प्रसिद्ध करायला देतो. तो वाचल्यावर परेराला कळते की असा लेख छापता येणार नाही कारण तो पोर्तुगीज सरकारने लावलेल्या सेन्सॉरशिपच्या विरोधात होता. तरीही परेरा रॉसीला आपला सहायक म्हणून नियुक्त करून त्याला पैसे देतो आणि त्याच्या चुलत भावाला मदत करायलाही तयार होतो.
हे सर्व करायला डॉ परेरा तयार करण्याचे कारण म्हणजे त्याला त्याच्या देशात होत असलेया गोष्टींचा त्रास होत असतो पण ते बोलायला कुणीही नसते. एकदा तो स्वतःलाच प्रश्न विचारतो की तो कुठल्या जगात जगतो आहे. यात मिळालेल्या विचारामुळे त्याला कमालीचा धक्का बसतो. त्याला जाणवले की तो एक चालत-बोलत असलेला मृत मनुष्य आहे. त्याचे राष्ट्र संपूर्ण लबाडी आणि खोटेपणात पूर्णपणे बुडालेले असताना तो गप्प आहे. जो कुणी कुठल्याही गोष्टीसाठी सरकारला प्रश्न विचारेल किंवा त्यांच्या कार्य क्षमतेचे विश्लेषण करेल तर त्या व्यक्तीला सरळ अटक करून देशद्रोहाचा खटला भरण्यात येतो. अशा भयावह परिस्थितीत डॉ परेरा यांनी मृत्यूचा, शरीराच्या पुनरुत्थानाचा विचार करण्याशिवाय काहीही केले नाही. जरी तो सकाळचा पेपर पाठवत असला तरी त्याला पोर्तुगीज सरकारने लावलेल्या सेन्सॉरशिपच्या मर्यादा ओलांडता येणार नसतात. अशी अट त्या वृत्तपत्राच्या मालकानेसुद्धा त्याला घातलेली असते.
फ्रान्सिस्को मॉन्टेरो रॉसी आणि रॉसीची तरुण मैत्रीण मार्टा यांच्या भेटीनंतर अचानक डॉ परेरा मोठ्या प्रमाणावर राजकारणावर सक्रीय होऊ लागतो. ती माणसे परेराला सांगतात की दुसऱ्या जगात राहणे थांबवा, बाहेर जा, आजूबाजूला काय चालले आहे ते नीट बघा. फ्रान्सिस्को मॉन्टेरो रॉसी या तरुणाची भेट डॉ. परेराच्या विचारांची दिशा बदलून टाकते. रॉसी बरोबर झालेल्या पहिल्याच भेटीत डॉ परेराला त्याच्या काकांनी सांगितलेले एक वाक्य आठवते. ते वाक्य म्हणजे,” तत्त्वज्ञान केवळ सत्याशी संबंधित असल्याचे दिसते, परंतु ते कदाचित केवळ कल्पनारम्य व्यक्त करते, तर साहित्य केवळ कल्पनेशी संबंधित असल्याचे दिसते, परंतु कदाचित ते सत्य व्यक्त करते.” पुढे रॉसीवर पोर्तुगीज पोलिसांचे लक्ष असते. रॉसी कुणाकुणाची भेट घेतो यावर ते नजर ठेवून असतात. त्यासाठी डॉ परेराचे फोन तपासले जातात, त्याच्या घरावर नजर ठेवली जाते.
याचा मोठा उद्रेक तेव्हा होतो जेव्हा डॉ परेरा अल्फोन्स डौडेटच्या फ्रँको-प्रुशियन युद्धा विषयीच्या एका कथेचा अनुवाद करतो, ज्याचा शेवट 'व्हिव्ह ला फ्रान्स!' असा करून वृत्तपत्रात प्रसिद्ध करतो. त्यामुळे वृत्तपत्राचा मुख्य संपादक त्याला इशारा देतो. तरीसुद्धा परेरा रॉसीला मदत करतो. पोलिसांच्या नजरेला पडू नये म्हणून त्याला स्वतःच्या घरात ठेवून मदत करतो. अपरिहार्यपणे, एका रात्री पोर्तुगीज गुप्त पोलिस दार ठोठावतात आणि रॉसीला शोधून त्याला मारून टाकतात. इथे डॉ परेराला समजून चुकते की आता लिस्बनमध्ये थांबणे त्याच्यासाठी ठीक नाही. आतापर्यंत डॉ परेरा इतरांना देश सोडून जाऊ नये म्हणून थांबवत असतो, पण आता त्यांनाच हा देश सोडून जाण्यासाठी बनावट पासपोर्ट तयार करावा लागतो. येथे ही कथा संपते.
या कथेतील सर्वात कठीण गोष्टींपैकी एक गोष्ट म्हणजे एक अद्वितीय आवाज शोधणे आणि ती लेखक अँटोनियो ताबुची यांना नक्कीच जमली आहे. अँटोनियो ताबुची यांचा जन्म १९४३ मध्ये पिसा येथे झाला. पण ते त्यांच्या आजोळी म्हणजे वेचियानो येथेच मोठे झाले. त्यांनी इटालिमध्येच शिक्षण पूर्ण केले आणि इटलीच्या सिएना विद्यापीठात ते पोर्तुगीज भाषा आणि साहित्य शिकवत होते. त्यांचे लग्न लिस्बनच्या मूळ रहिवासी असलेल्या मारिया जोसे लँकास्ट्रेशी झाले असून त्यांना दोन मुले आहेत. तिच्यासोबत तबुचीने पेसोआचे बरेचसे काम इटालियन मध्ये भाषांतरित केले आहे. १९९३ मध्ये लिहिलेल्या या कादंबरीचे इंग्रजी भाषांतर पॅट्रिक क्रेघ यांनी Pereira Maintains म्हणून केले आणि डब्ल्यू. डब्ल्यू. नॉर्टन अँड कंपनीने पेरेरा डिक्लेअर या शीर्षकाखाली प्रकाशित केले. आता Pereira Maintains मध्ये 'A Testimony' हे शब्द जोडून Penguin Random House UK यांनी हे पुस्तक २०२१ साली परत छापले.
हे एक गहन पुस्तक आहे. मला हे पुस्तक वाचून खूप मजा आली. ही एक छोटी कथा आहे जी वाचायला , समजून घ्यायला सोपी आहे आणि वाचकाला हुकुमशाहीकडे नेणारे चेहरे ओळखण्यास मदत करते. हे छोटे पुस्तक जरूर वाचले पाहिजे कारण हा साहित्य आणि पत्रकारितेला वाहिलेल्या माणसाचा प्रवास आहे ज्यात एक माणूस एकाकी जीवन जगत धैर्याचा वेगळा इतिहास रचत जातो.
धन्यवाद
योगेश गोगवेकर
Comments
Post a Comment