Atitva-अस्तित्व

रंग लेखणीचे परिवार
आठवडा क्रमांक : २३०
विषय क्रमांक : ३
विषय :अस्तित्व
शब्दांकन : योगेश गोगवेकर
पत्ता: माहीम, मुंबई
संकेतस्थळ :

अस्तित्व म्हणजे असण्याचा भाव किंवा असण्याची स्थिती. अस्तित्व म्हणजे एखाद्या अस्तित्वाच्या वास्तविकतेशी संवाद साधण्याची क्षमता. अस्तित्वाची अचूक व्याख्या करणे एक कठीण काम आहे. म्हणून अस्तित्वाची व्याख्या आपल्याला वेगवेगळ्या प्रकारात समजून घ्यावी लागेल. तत्वज्ञानाच्या भाषेत सांगायचे झाल्यास अस्तित्व म्हणजे वस्तूंचे प्रकार आणि त्यांची संरचना कशी आहे हे सांगण्यासाठी केलेला वैज्ञानिक प्रयत्न. जर अस्तित्व तत्वज्ञानाच्या भाषेत समजून घेण्याचा प्रयत्न केला तर भौतिकवादाचा संदर्भ लक्षात घ्यावा लागेल. येथे भौतिकवाद असे म्हणतो की अस्तिवात असलेल्या सर्व गोष्टी म्हणजे पदार्थ आणि उर्जा, या सर्व भौतिकापासून बनलेल्या आहेत. सर्व क्रियांना ऊर्जा आवश्यक आहे आणि सर्व घटना पदार्थाच्या परस्परसंवादाचा परिणाम आहे. द्वंद्वात्मक भौतिकवाद अस्तित्वात असलेल्या कोणत्याही वस्तूंमध्ये फरक तर करत नाही पण त्या विविध वस्तूंचे वस्तुनिष्ठ वास्तव नक्कीच परिभाषित करतो. जेव्हा आपण अस्तित्व आदर्शवादानुसार समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो तेव्हा आपल्याला जाणवेल की आदर्शवाद असे मानतो की अस्तित्वात असलेल्या सर्व गोष्टी विचार आणि कल्पना आहेत आणि भौतिक जग दुय्यम आहे. त्यामुळे आदर्शवादामध्ये  कधी कधी अस्तित्वाचा अतिरेकपणा, अस्तित्वाच्या मर्यादेपलीकडे जाण्याच्या क्षमतेशी विरोधाभास केलेला दिसतो. त्यामध्ये असलेला ज्ञानरचनावाद हा प्रकार अस्तित्वाचा तर्कसंगत अर्थ लावताना सांगतो की सर्व गोष्टी तर्काच्या तारांनी बनलेल्या असतात, ज्याला वस्तूशी संबंधित कल्पना आवश्यक असते आणि सर्व घटना या ठसा समजून घेतल्याचे परिणाम असतात. मध्ययुगात युरोपमध्ये निर्माण झालेला विद्वत्तावाद असे मानतो की अस्तित्व तिच्या सारापासून प्राप्त होत नाही तर ते परमेश्वराच्या इच्छा शक्तीद्वारे निर्धारित केले जाते.

प्राणीमात्रावर विचार करणाऱ्या तत्वज्ञानामध्ये अस्तित्वाची अचूक व्याख्या असणे गरजेचे आहे. कारण अस्तित्व आणि त्याच्या संबंधांच्या मूलभूत श्रेणींचा तात्विक अभ्यास हा जीवन, सत्य, ज्ञान अशा तत्वज्ञानाचा म्हणजे मेटाफिजिक्सचा म्हणजे अध्यात्मशास्त्राचा एक भाग आहे. इथे अस्तित्व मेटाफिजिक्स किंवा तत्वविज्ञान, भाषेचे तत्वज्ञान आणि तात्विक तर्कशास्त्रातील खोल आणि महत्त्वपूर्ण समस्या निर्माण करत असते. त्यामुळे अस्तित्व ही व्यक्तींची मालमत्ता आहे का ? असा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. जर अस्तित्व ही व्यक्तींची मालमत्ता मानली तर त्यासाठी अस्तित्वाच्या गुणधर्मांचा एक सामान्य सिद्धांत थोडक्यात समजून घेणे आवश्यक आहे. कारण गुणधर्म व्यक्तींशी विरोधाभास करीत असतात. इन्स्टंटिएशन रिलेशनचा वापर करून हा फरक स्पष्ट करू शकतो. माझ्याकडे एक मांजर आहे आणि ती उपाशी आहे. इथे जरी मांजराचे अस्तित्व असले तरी ती उपाशी असल्याने माझी मालमत्ता असल्याचे त्वरित समजून येते. तेव्हा प्रश्न पडतो की अस्तित्व तात्काळ आहे का ? जर ते तात्काळ असेल तर ते व्यक्तींनी त्वरित केलेले आहे का ? गुणधर्मावर जगातील सर्व साहित्यात अनेक वादविवाद आहेत. त्यामुळे प्रत्येक वर्गाच्या व्यक्ती आणि गुणधर्मांची विरळ संकल्पना आहे. जेव्हा गुणधर्म व्यक्त होतात तेव्हाच त्या वस्तूंचे एकमेकांशी अंतर्भूत असलेले साम्य भाकीत करत असतात. जर ही संकल्पना खरी असेल तर अस्तित्व ही व्यक्तींची मालमत्ता आहे, हा प्रश्न शुल्लक वाटू लागतो. ग्रीक तत्ववेत्ता आहे  अॅरिस्टॉटल  याच्या मते एखाद्या व्यक्तीचे सार आणि त्याचे अस्तित्व यांच्यातील संबंधावरील मतभेदामुळे अस्तित्व ही व्यक्तींची मालमत्ता असू शकत नाही. त्यासाठी  अॅरिस्टॉटल अपघात आणि मुलतत्व यांच्यातील फरक समजून सांगताना आकस्मिकता आणि गरज यामधील फरकसुद्धा सांगत जातो. सर्व आकस्मिक गुण अपघाताने येतात असे तो मानत नाही. काही आवश्यक गुण अपघाताने येतात असे सांगताना तो म्हणतो की कोणत्याही वस्तूचे अत्यावश्यक गुणधर्म वाहकापासून अविभाज्य असतात. कारण ती वस्तू काय आहे याचा पुरेसा पुरावा त्या वस्तुमध्ये समाविष्ट असतो, त्यामुळेच  कोणत्या मालमत्तेचा त्यात समावेश होतो ही गोष्ट समजून येते. थोडक्यात अॅरिस्टॉटल अस्तित्वाचा एक सर्वसमावेशक असा सिद्धांत विकसित करतो की ज्यानुसार केवळ वैयक्तिक गोष्टी , ज्याला पदार्थ म्हणतात, पूर्णपणे असणे आवश्यक आहे. तो पुढे असेही म्हणतो की वैयक्तिक गोष्टीवर व्युत्पन्न प्रकारचे अस्तित्व म्हणजे संबंध, प्रमाण,वेळ आणि स्थान यावर अवलंबून आहे. म्हणून तो त्याच्या तत्वविज्ञानामध्ये सिद्धांत मांडताना लिहितो की कुठलेही अस्तित्व निसर्गातील चार कारणामुळे बदलत जाते. ती कारणे म्हणजे भौतिक कारण, औपचारिक कारण, कार्यक्षम कारण आणि अंतिम कारण.

विसाव्या शतकामध्ये अस्तित्व ही कोणत्याही व्यक्तींची मालमत्ता नाही हा दृष्टीकोन विकसित झाला. अॅरिस्टॉटलप्रमाणे डेव्हिड ह्यूम, इमॅन्युएल कांट, गॉटलॉब फ्रेगे आणि बर्ट्रांड रसेल सारख्या तत्ववेत्त्यांनी त्यावर विश्लेषण करून त्याची कारणे आपल्या प्रबंधात दिली आहे. पण ऑस्ट्रियन तत्त्ववेत्ता अलेक्सियस मेइनॉन्ग याने वेगळा विचार मांडताना अस्तित्व ही व्यक्तींची काही प्रमाणात मालमत्ता आहे असे सांगितले. बऱ्याचदा असे दिसून आले आहे की अनेक तत्त्ववेत्ते वर्णनवाद नाकारतात आणि सर्वसामान्य योग्य ती नावे संदर्भासाठी वापरत असतात.  त्यामुळे ते अस्तित्वात नसलेल्या वस्तूंचे संदर्भ लक्षात घेत नाही. अलेक्सियस मेइनॉन्ग या तत्ववेत्याने “अस्तित्वात नसलेले काहीतरी आहे, असे वाटते आणि ते अस्तित्वात आहे’ असे म्हणत अस्तित्वात नसलेल्या वस्तूंचेसुद्धा अस्तित्व असते असा विचार नव्याने मांडला. तो म्हणतो की अस्तित्वात नसलेल्या वस्तू आहेत आणि त्याचे परिणाम सर्वात अनिर्बंध विचारात समाविष्ट असलेल्या अस्तित्वामध्ये नसलेले अस्तित्व आहे. त्यासाठी तो अस्तित्वात नसलेल्या वस्तूंसाठी स्वतंत्र परिस्थिती प्रदान करतो आणि सर्वांच्या आकलनासाठी निरागस तत्वाची मांडणी करतो. हे निरागस तत्त्व म्हणजे, वस्तूंच्या कोणत्याही स्थितीसाठी, त्या स्थितीचे समाधान करणारी एक अद्वितीय वस्तू असते. इथे अलेक्सियस मेइनॉन्गने अस्तित्वात नसलेल्या वस्तूंसाठी कल्पनेच्या आधारे गुणधर्मांचा एक संच तयार केला आणि त्याचे भविष्यात कोणते गुणधर्म असतील अशी शक्यता व्यक्त केली. पण त्याच्या या आकलन तत्वाला बराच विरोधकांचा सामना करावा लागला. त्यातील पहिला विरोध होता तो म्हणजे त्याच्या अस्तित्वाच्या तत्वज्ञानात असलेली अपूर्ण वस्तूंची समस्या. त्यामुळे त्याचे आकलनाचे तत्व फक्त परिस्थिती पुरतीच  मर्यादित राहते.  दुसरा विरोध असा होता की त्याचे हे आकलन तत्व अशा वस्तू निर्माण करते जे विरोधाभासाच्या तत्वाचे उल्लंघन करते. बर्ट्रांड रसेल या तत्ववेत्त्याने या तत्वाला विरोध करताना म्हणतो की हे तत्व अस्तित्व एक मालमत्ता असल्याचे मानते आणि भोळ्या आकलनाच्या तत्वावर अस्तित्वाची मांडणी करते. याचे विश्लेषण करताना ते एक उदाहरण देतात. ते म्हणतात की पंख असलेला घोड्याचे अस्तित्व सांगणे हे कोणाच्याही आकलना बाहेर आहे. म्हणून रसेल सांगतात की हे भोळे तत्वज्ञान नाकारणे जरुरीचे आहे आणि त्याच्या जागी गुणधर्मांचे संच जोडणारे प्रतिबंधित तत्त्व ठेवले पाहिजे.

सुरुवातीला काही ख्रिस्ती धार्मिक तत्त्ववेत्त्यांनी देवाच्या अस्तित्वाचा वाद घातला. त्यांनी असे सांगितले की अस्तित्व एक पाश आणि भ्रम आहे. केवळ मानव जातीला देवापासून दूर लोटण्यासाठी देह आणि सैतान अस्तित्वात आहे. हिंदू तत्वज्ञानात अद्वैत हा शब्द जीव आणि परमात्मा एकच असल्याचे सांगतो त्यामुळे देवाचे अस्तित्व आपल्याला अनेक ठिकाणी जाणवत असते तर उपनिषदे विश्वाचे आणि मानवी अनुभवाचे वर्णन पुरुष आणि प्रकृती यांच्या परस्परसंवादाच्या आधारे आत्म्याचे अस्तित्व सत्य ज्ञान म्हणून सांगतात. मध्ययुगीन तत्ववेत्ता थॉमस एक्विनास यांनी याबाबतीत युक्तिवाद करताना म्हणतो की देवाचे अस्तित्व जरूर असून देवाचे सार आणि देवाचे कार्य हे अस्तित्व असल्याचा पुरावा आहे. त्याच काळातील अजून एक तत्ववेत्ता विल्यम ऑफ ओकहॅम यांनी वाद घालताना आणि अध्यात्मशास्त्राचे तत्वज्ञान अमान्य करताना म्हणतो की कुठल्याही श्रेण्या देवाच्या अस्तित्वाचे स्वरूप नसून व्यक्तींच्या अस्तित्वावर आधारित आहेत. तो म्हणतो की माणुसकीची सार्वभौमिक तत्वे या मनातील संकल्पनेपेक्षा अधिक काहीही नाही. इथे मला तत्वज्ञान व सामाजिक शास्त्रांचे अभ्यासक राजीव साने यांच्या लोकसत्ता या वर्तमान पत्रातील एका लेखाची आठवण येत आहे. ते म्हणतात ,” ईश्वराचे अस्तित्व हे ‘स्वयंमात्र’ (इनइटसेल्फ) असो, नसो वा अज्ञेय राहो; त्याने फरक पडत नाही. बहुसंख्य माणसांच्या मनातले अस्तित्व तर नाकारता येत नाही! माणसे त्यांच्या जाणिवेत कशा स्वभावाचा ईश्वर मानून, त्याआधारे स्वत:च्या कसल्या कृतींना प्रेरणा मिळवतात, याने मात्र फरक पडतो.” याबाबतीत चिकित्सा करताना ते म्हणतात,” उच्छेदवादी, ईश्वराच्या स्वरूपाची चिकित्सा करण्याऐवजी त्याच्या अस्तित्वावर वाद घालून मोठीच गल्लत करतात. ‘पुराव्याचे नसणे हा नसण्याचा पुरावा नव्हे’ या बिनतोड मुद्दय़ावर ते हमखास अडचणीत येतात. श्रद्धा हा ज्ञान-दावा नसतोच. त्याचे प्रमाण काय मागणार?  श्रद्धा विधान हे श्रद्धावानाच्या अंतरंगाविषयीचे असते. वास्तवाच्या विषयीचे नसते. इहवादापुढील प्रश्न श्रद्धा नाकारण्याचा नसून श्रद्धेची सक्ती नाकारण्याचा आहे.” असे सांगून ते लिहितात,” धर्मक्षेत्रात जो तातडीने बदल हवा आहे, तो ईश्वराचे अस्तित्व न मानणे हा नसून, सतानाचे अस्तित्व न मानणे हा आहे. ईश्वराच्या जगात दुष्टावा हा भरकटल्याने घडत असेल, पण त्याला सत्-ता नाही ही श्रद्धा प्रबळ हवी. तसेच एक तर पवित्र/अपवित्र (सेक्रेड/प्रोफेन) ही जोडीच नाकारली पाहिजे किंवा जे आहे ते पवित्रच आहे, कारण ते ईश्वराच्या अनुमतीने आहे ही श्रद्धा भक्कम हवी. अनीश्वर असे काहीच नाही. सर्व काही ईश्वराच्या आतच आहे. या भूमिकेला सर्वेश्वरवाद असे म्हणतात.”

पण पौर्वात्य तत्त्वज्ञान “अनिका” किंवा “अस्थायीता” अस्तित्वाचे वर्णन करताना वस्तुस्थितीचा संदर्भ देत असे सांगते की प्रत्यक्षात अशी कोणतीही गोष्ट नाही जी शेवटी अस्तित्वात नाही; एखाद्या वस्तूचे रूप एका रूपातून दुसर्‍या रूपात बदलते तेव्हा त्याचे स्वरूप बदलून जाते. एका पानाची कल्पना करा जी जमिनीवर पडते आणि कुजते. पानांचे स्वरूप आणि सापेक्ष अस्तित्व संपुष्टात येत असताना, पानांची निर्मिती करणारे घटक कणयुक्त पदार्थ बनतात ज्यामुळे नवीन वनस्पती तयार होतात. इथे बौद्ध धर्म काय सांगतो ते पाहू. बौद्ध धर्म नेहमी टोकाची भूमिका न घेता मधला मार्ग शिकविताना म्हणतो की ज्या प्रमाणे गोष्टी अस्तित्वात असल्याचे आपण समजतो पण वास्तवामध्ये अस्तित्वात असलेल्या त्या प्रकारच्या गोष्टीमध्ये खूप फरक असल्याचे जाणविते. बौद्ध धर्मात शून्याच्या संकल्पनेत भेद समेट केला जातो आणि अस्तित्वात असलेल्या विषयाच्या ओळखीसाठी अस्तित्वात असलेल्या वस्तूंच्या उद्देशाला संबोधित केले जाते. इथे तीन प्रकारचे अस्तित्व म्हणजे इच्छा,रूप आणि निराकार ज्यामध्ये कर्माचा पूनर्जन्म होतो असे विस्ताराने मांडले गेले आहे. यामध्ये बुद्ध एकापेक्षा जास्त निरपेक्ष मार्गांनी अस्तित्वात असल्याचे मान्य केले जाते. म्हणूनच अस्तित्वाची व्याख्या सत्वशास्त्रात (Ontology) फार महत्वाची ठरते. विज्ञानाच्या दृष्टीकोनातून विचार केला तर असे दिसेल की विज्ञान प्रत्येक अस्तित्वाचा वैज्ञानिक पुरावा मागेल. पण देवाच्या अस्तित्वासाठी श्रद्धा जरुरीची असते. म्हणून कोणताही वैज्ञानिक देवाचे अस्तित्व सिद्ध करण्याचे किंवा नाकारण्याचे प्रयन कधीही करणार नाही. कारण त्याला माहित आहे देव ओळखण्याचा प्रयोग कधीच सिद्ध करता येणार नाही. तुमचा देवावर विश्वास असेल आणि वैज्ञानिकांनी या जगात कोणतेही शोध लावले तरीही तुम्हाला तो शोध देवाशी सुसंगत वाटू लागतो. याला कारण म्हणजे देव, विज्ञान आणि कशाबद्दलही तुमची मते तुमच्या दृष्टीकोनावर अवलंबून असू शकतात. म्हणून इथे असे म्हणता येईल की तत्वज्ञानाच्या शाखेचा एक भाग म्हणून पारंपारिक पद्धतीने सूचीबद्ध केलेले अध्यात्मिक शास्त्र किंवा सिद्धांतशास्त्र त्याचप्रमाणे तत्वज्ञान म्हणून ओळखले गेलेले सत्वशास्त्रात (Ontology) एक प्रकारचे तत्व सांगण्याचा प्रयत्न करीत असतात की ज्या काही गोष्टी किंवा घटक अस्तित्वात आहेत किंवा अस्तित्वात आहेत असे म्हणता येईल आणि त्या गोष्टी त्या गोष्टीच्या किंवा घटकांच्या संदर्भात समानता आणि फरकांनुसार व्यवस्थितपणे गतबद्ध केले जाऊ शकतात.  

काहीतरी अस्तित्वात असण्याचा मुख्य निष्कर्ष म्हणजे उर्जा, संवेग आणि त्याचे मोजमापन तंत्रज्ञानाचे मापदंड घेऊन निश्चितपणे अनुमान करणे. वैज्ञानिक अस्तित्वात असलेल्या वस्तूमधील फरक वैज्ञानिक दृष्टीकोनातून दाखवू शकतो पण सामान्य व्यक्तीच्या दृष्टीकोनामध्ये, अस्तित्वामध्ये, वास्तविक, काल्पनिक आणि विरोधीभासी वस्तूंचा समावेश असू शकतो. पंख असलेला घोडा ज्याला आपण पेगासस म्हणतो जो केवळ काव्यात्मक असू शकेल पण सामान्य माणूस त्याची अस्तित्वाची गोष्ट मान्य करेल कारण पुराण कथेमध्ये अशा गोष्टींचा उल्लेख खूप वेळा येत असतो. यासाठीच अस्तित्वाचा विचार केवळ तत्वज्ञानाच्या दृष्टीकोनातून पाहणे योग्य होईल. याचाच अर्थ अस्तित्व तत्वशास्त्राचा भाग आहे. अस्तित्व हा विषय तत्वज्ञानाच्या मदतीने आणि वैज्ञानिक दृष्टीने सांगण्याचा प्रयत्न केला आहे. म्हणून या लेखाच्या शेवट ओशो यांनी लिहिलेल्या The Discipline of Transcendence volume 1 या पुस्तकातील  काही ओळीने करीत आहे. ओशो माणसाच्या अस्तित्वा विषयी म्हणतात की माणसाचे अस्तित्व हे इतरांच्या डोळ्यांपुरतं मर्यादित आहे असं नाही; प्रत्येकाचंच अस्तित्व तसं आहे. तुम्ही दुसऱ्याला आरशासारखं वापरता. दुसऱ्याची मतं खूपच महत्त्वाची होऊन जातात, त्याला खूप मोठं मूल्य प्राप्त होतं, कारण तेच तुमची व्याख्या करतात. पण तुमचं अस्तित्व जाणून घेण्याचा फक्त एकच मार्ग आहे आणि तो म्हणजे सर्व आरशांपासून डोळे मिटून घेणं. तुम्हाला स्वत:च्या आतल्या अस्तित्वामध्ये प्रवेश करावा लागेल आणि त्याच्याशी थेट सामना करावा लागेल. याची कल्पना तुम्हाला कोणीही देऊ शकत नाही, हे अस्तित्व म्हणजे काय हे कुणीही सांगू शकत नाही. तुम्हालाच ते जाणून घ्यावे लागेल. याचाच अर्थ प्रत्येक अस्तित्वाचा शोध प्रत्येकाला त्याच्या पद्धतीनुसार घ्यावा लागेल.

धन्यवाद 

योगेश गोगवेकर